ish va energiya

DOCX 12 pages 3.5 MB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 3.5 MB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

ish va energiya 5 – ma'ruza reja 1. mexanik ish, quvvat vaenergiya 2. kinetik va potentsial energiya. 3. mexanikada energiyaning saqlanish qonuni. 4. impuls va uning saqlanish qonuni. kuchning ishi – bir biri bilan ta'sirlashayotgan jismlar orasidagi energiya almashinuvi jarayonining miqdoriy xarakteristikasi. ko'chish yo'nalishiga biror burchak ostida yo'nalgan doimiy kuch ta'siri ostida to'g'ri chiziqli harakatlanayotgan jismning bajargan ishi quyidagi ifoda bilan aniqlanadi1: ishning o'lchov birligi – joul (j): 1 n kuch ta'siri ostida 1 m masofani o'tishda bajarilgan ish; 1 j = 1 n·m. biror jism kuch tasirida bir nuqtadan ixtiyoriy traektoriya bo'yicha ikkinchi nuqtaga ko'chirilgan bo'lsin. umuman kuch 1 nuqtadan 2 nuqtagacha bo'lgan oraliqda, ham son qiymati bo'yicha, ham yo'nalishi bo'yicha o'zgarishi mumkin. masofani fikran cheksiz miqdordagi juda kichkina bo'lakchalarga bo'laylik. har bir bo'lakcha shu darajada kichikki, uni to'g'ri chizikdan iborat va uzunligida ta'sir etayotgan kuch o'zgarmas qiymatga ega deb qarash mumkin. kuchni shu kuch ta'sirida jismning ko'chish masofasiga …

2 / 12

gar kuch yo'nalishi bilan ko'chish yo'nalishi bir xil bo'lsa, (5.3) ifoda yanada oddiy ko'rinishga ega bo'ladi (5.4) vaqt birligida bajarilgan ish quvvat deb ataladi, ya'ni (5.5) bunda - element ish, -elementar ishni bajarish uchun ketgan vaqt. jism bajargan ishning jadalligini aniqlash uchun quvvat tushunchasi kiritiladi. quvvat – fizik kattalik bo'lib, birlik vaqt ichida bajarilgan ishni anglatadi: (5.4) ifoda bo'yicha ning qiymati ni (5.5) munosabatga keltirib qo'yib quyidagiga ega bo'lamiz. (5.6) demak, quvvat ta'sir etayotgan kuchni shu kuch tasirida jism olgan tezligiga skalyar ko'paytmasiga teng ekan. (5.3) va (5.6) formulalardan foydalanib, ish va quvvatning si sistemasidagi birliklari bilan tanishib chiqaylik. ish birligi qilib ko'chish yo'nalishida ta'sir qiluvchi 1 nyuton kuchning 1 metr masofada bajargan ishi qabul qilingan va uni joul (j) deb ataladi. quvvat birligi qilib, 1 sekund vaqt ichida 1 joul ish bajaradigan mexanizimning quvvati qabul qilingan va bu birlikka vatt (vt) deb nom berilgan.[footnoteref:2] [2: douglas c. giancoli ,physics: …

3 / 12

atib, (5.7)ni quyidagicha yozish mumkin: (5.8) lekin tezlanishning normal tashkil etuvchisi siljish yo'nalishiga doimo tik ekanligini e'tiborga olsak, ularning skalyar ko'paytmasi . shuning uchun (5.8) ni (5.9) ko'rinishda yozish mumkin jism tezligining dan gachaortishidagi ishni quyidagicha hisoblaymiz: (5.10) agar boshlangich tezlik, bo'lsa, u holda quyidagi ifodaga ega bo'lamiz; demak, bajarilgan ish jism massasiga va uning tezligi (impulsi) ga bog'liq bo'lgan kattalikning o'zgarishiga teng ekan. bu kattalikka jismning kinetik energiyasi deb ataladi rasmga qarang : (5.11)1 kinetik energiyaga ega bo'lgan jism ish bajarish qobiliyatiga ega. shuning uchun kinetik energiyani quyidagicha ta'riflash mumkin: kinetik energiya jismning harakatdagi (tezligi ga teng) energiyasi bo'lib, u son jihatidan tezlikni dan nolgacha kamaytirilishidagi shu jismning bajara olishi mumkin bo'lgan to'la ishiga tengdir. jismni tashkil etuvchi zarralar (molekulalar, atomlar) ning yoki sistemaga kiruvchi jismlarning o'zaro ta'sir kuchlarini mutlaqo yo'qolguncha (yoki boshqa toifadagi kuchlar bilan to'la ravishda muvozanatlashguncha), shu kuchlarning bajarishi mumkin bo'lgan to'la ishga son jihatdan teng …

4 / 12

ylashgan jismning potentsial energiyasini hisoblab chiqamiz. berilgan nuqtadagi jismning potentsial energiyasi jismni shu nuqtadan cheksizlikka ko'chirishdagi tortishish kuchining ishiga teng, ya'ni (5.13 ) erning tortishish maydoniga joylashtirilgan jismning potentsial energiyasi jism er markazidan o'zoqlashgan sari ortib boradi. jism er markazidan cheksiz o'zoqlashganda esa potentsial energiya o'zining eng katta qiymatiga erishadi. ikkinchi tomondan, (5.13) ga asosan da energiyaning saqlanish qonuni.moddiy nuqta deb qaralishi mumkin bo'lgan n ta jismdan iborat bo'lgan sistemaga hech qanday tashqi kuchlar ta'sir etmayotgan bo'lsin. biz bunday berk sistemaning to'la impulsi hamma vaqt o'zgarmas kattalikdan iborat bo'lib qolishini ko'rib chiqqan edik. endi sistemaning to'la mexanik energiyasi bilan tanishaylik. sistemadagi jism massalarini har bir jismning fazodagi vaziyatini aniqlovchi radius-vektorlarni va har bir jismga sistemadagi boshqa jismlarning ko'rsatayotgan ta'sir kuchlarini deb belgilaylik va bu kuchlar faqat konservativ kuchlardan iborat bo'lsin. jism uchun nyutonning ikkinchi qonunini tatbiq etilsa quyidagi ifodaga ega bo'linadi: (5.14) kuzatilayotgan jism shu ta'sir etayotgan kuchlar tufayli vaqt …

5 / 12

asining o'zgarishini ifodalaydi. natijada (5.17) ni quyidagicha yozish mumkin: (5.18) bunda ek + ep - sistemaning to'la mexanik energiyasi. (5.18) formuladan quyidagi muhim xulosaga kelishimiz mumkin: berk sistemada faqat konservativ kuchlar mavjud bo'lsa, sistemaning to'la mexanik energiyasi o'zgarmas qiymatga ega bo'lib qoladi, bu mexanik energiyaning saqlanish qonunidir. 5.4-rasm. har qanday jarayonda ham energiya ko'paymaydi va kamaymaydi ham. energiya bir turdan boshqa turga aylanishi yoki bir jismdan boshqa jismga o'tishi mumkin, lekin to'la mexanik energiya o'zgarishsiz saqlanadi.[footnoteref:4] [4: douglas c. giancoli ,physics: principles with applications, 146-153 b] mexanik energiyaning saqlanish qonuni har qanday inertsial sanoq sistemasida bajariladi. berk sistemadagi kuchlar faqat konservativ kuchlardan iborat bo'lganda (5.18) ga asosan ya'ni kinetik energiya faqat potentsial energiyaning kamayishi hisobiga hosil bo'lishi mumkin. o'z-o'zidan ravshanki, sistemaning kinetik energiyasi nolga teng, potentsial energiyasi esa o'zining eng kichik qiymatiga ega bo'lgan holda xech qanday harakat sodir bo'lmaydi. sistemaning bunday holati turg'un muvozanatli holat deb ataladi. agar berk …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ish va energiya"

ish va energiya 5 – ma'ruza reja 1. mexanik ish, quvvat vaenergiya 2. kinetik va potentsial energiya. 3. mexanikada energiyaning saqlanish qonuni. 4. impuls va uning saqlanish qonuni. kuchning ishi – bir biri bilan ta'sirlashayotgan jismlar orasidagi energiya almashinuvi jarayonining miqdoriy xarakteristikasi. ko'chish yo'nalishiga biror burchak ostida yo'nalgan doimiy kuch ta'siri ostida to'g'ri chiziqli harakatlanayotgan jismning bajargan ishi quyidagi ifoda bilan aniqlanadi1: ishning o'lchov birligi – joul (j): 1 n kuch ta'siri ostida 1 m masofani o'tishda bajarilgan ish; 1 j = 1 n·m. biror jism kuch tasirida bir nuqtadan ixtiyoriy traektoriya bo'yicha ikkinchi nuqtaga ko'chirilgan bo'lsin. umuman kuch 1 nuqtadan 2 nuqtagacha bo'lgan oraliqda, ham son qiymati bo'yicha, ham yo'nalishi bo...

This file contains 12 pages in DOCX format (3.5 MB). To download "ish va energiya", click the Telegram button on the left.

Tags: ish va energiya DOCX 12 pages Free download Telegram