vaqtli qatorlarni tebranuvchanlikni modellashtirish va prognozlash

DOCX 1 page 150.1 KB Free download

1 page

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 150.1 KB

File type DOCX

Pages 1

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 1

8-ma’ruza vaqtli qatorlar yordamida tebranuvchanlikni modellashtirish va prognozlash reja: 8.1 mavsumiy va tsiklik tebranishlarni modellashtirish 8.2 tendentsiyani yo’qotish usullari. 8.1 mavsumiy va tsiklik tebranishlarni modellashtirish vaqtli qatorning additiv va multiplikativ modeli. mavsumiy yoki tsiklik tebranishga ega bo’lgan vaqtli qatorlar strukturasini tahlil qilishga bir qancha yondoshuvlar mavjud. eng sodda yondoshuv – bu mavsumiy komponentalar qiymatini sirg’anchiq o’rtacha usuli bilan hisoblash va vaqtli qatorning additiv yoki multiplikativ modelini tuzishdan iborat. additiv model quyidagi umumiy ko’rinishga ega: (7.1) bu modelda davriy qatorning har bir darajasi trend(t), mavsumiy(s) va tasodifiy(e) komponentalar yig’indisidan tashkil topadi deb qaraladi. multiplikativ model quyidagi umumiy ko’rinishga ega: . (7.2) bu model vaqtli qatorning har bir darajasi trend(t), masumiy(s) va tasodifiy(e) komponentalar ko’paytmasidan iborat deb qaraladi. ikkala modeldan birini tanlash masumiy tebranishning strukturasini tahlil qilish asosida amalga oshiriladi. agar tebranish amplitudasi taxminan o’zgarmas bo’lsa, turli tsikllar uchun masumiy komponentalar qiymatlari o’zgarmas bo’lgan vaqtli qatorning additiv modeli tuziladi. agar masumiy tebranish …

2 / 1

qiymatlarini hisoblash; 5. hosil bo’lgan modelda (t+e) yoki (t·e)ning qiymatlarini hisoblash; 6. mutloq va/yoki nisbiy hatoliklarni hisoblash. 4 –misol. vaqtli qatorning additiv modelini tuzish. 7.3-jadvalda keltirilgan tuman aholisining so’ngi to’rt yilda iste’mol qilgan elektrenergiyasi hajmi haqidagi ma’lumotlardan foydalanib additiv model tuzishni ko’rib chiqamiz. 2-misolda vaqtli qator davriyligi 4ga teng bo’lgan mavsumiy tebranishga ega ekanligini ko’rgan edik. elektrenergiya iste’moli hajmi kuzgi-qishki davrda(i va iv choraklar) bahorgi-yozgi(ii va iii choraklar) davrga nisbatan yuqori. qatorning grafigidan(7.2-rasm) tebranish amplitudasi taxminan bir hilda ekanini aniqlash mumkin. bu holat qatorda additiv model borligidan dalolat beradi. qatorning komponentalarini hisoblaymiz(7.4-jadval). 1-qadam. sirg’anchiq o’rtacha usuli bilan qatorni tekslaymiz. buning uchun: a) qatorning har to’rt chorakdagi darajalari yig’indisini bir davrga surgan holda hisoblaymiz va shartli yillik elektrenergiya iste’moli hajmini topamiz(jadvalning uchunchi ustuniga bir chorak pastga yozamiz); v) yig’indini 4ga bo’lib sirg’anchiq o’rtachani topamiz(jadvalda to’rtinchi ustun). shuni ta’kidlash kerakki, hosil bo’lgan tekslangan qiymatlar mavsumiy komponentaga ega bo’lmaydi; s) ketma-ket kelgan ikkita …

3 / 1

450 7,625 7,875 8,125 8,325 8,375 - - - - -1,250 2,550 0,575 -2,075 -1,100 2,700 0,550 -2,025 -1,475 2,875 0,675 -1,775 - - 2-qadam. qatorning haqiqiy darajalari bilan markzlashtirilgan o’rtacha orasidagi farqni hisoblab mavsumiy komponentalarni baholaymiz(jadvalda 6-ustun). ulardan mavsumiy komponenta(s)larning qiymatlarini hisoblashda foydalanamiz. buning uchun yillar bo’yicha har bir chorak uchun o’rtacha mavsumiy baho(si )larni 7.5-jadvaldan olib 7.6-jadvalga joylashtiramiz. odatda mavsumiy komponentali (additiv) modellarda choraklar bo’yicha mavsumiy komponentalarning yig’indisi nolga teng bo’lsin deb olinadi. agarda bu shart bajarilmasa tuzatish koeffitsientini aniqlab mavsumiy komponentalarga tuzatishlar kiritiladi. ushbu model uchun masumiy komponentalar o’rtacha baholarining yig’indisi quyidagiga teng(jadvalda 2-qator): 0,6 – 1.958 – 1.275 +2.708 =0,075. yig’indi nolga teng bo’lmaganligi sababli tuzatish koeffitsientini hisoblaymiz: k = 0,075 / 4 = 0,01875. 7.5-jadval ko’rsatkichlar yil chorak raqami, i i ii iii iv 1 2 3 4 - 0,575 0,550 0,675 - -2,075 -2,025 -1,775 -1,250 -1,100 -1,475 - 2,550 2,700 2,875 - i-chorak …

4 / 1

lab, t+e = y – s qiymatlarini topamiz(8.10-jadvalning 4- ustuni). ushbu qiymatlar har bir davr uchun hisoblanib, ular faqat tendentsiya va tasodifiy komponentalardan iborat bo’ladi. 7.6 –jadval t ning tekslangan qiymatlarini va additiv modelda e xatolikni hisoblash t yt st t+e= = yt -st t t+s e=yt – -(t+s) e2 1 2 3 4 5 6 7 8 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 6,0 4,4 5,0 9,0 7,2 4,8 6,0 10,0 8,0 5,6 6,4 11,0 9,0 6,6 7,0 10,8 0,581 -1,977 -1,294 2,690 0,581 -1,977 -1,294 2,690 0,581 -1977 -1,294 2,690 0,581 -1,977 -1,294 2,690 0,419 6,337 6,294 6,310 6,619 6,777 7,294 7,310 7,419 7,577 7,694 8,310 8,419 8,577 8,294 8,110 5,902 6,088 6,275 6,461 6,648 6,834 7,020 7,207 7,393 7,580 7,766 7,952 8,139 8,325 8,519 8,698 6,483 4,111 4,981 9,151 7,229 4,857 5,727 9,896 7,974 5,603 6,472 10.642 …

5 / 1

asosida amalga oshiriladi. bu mutloq xatolik bo’lib, uning qiymati 7.6-jadvalning 7-ustunida keltirilgan. regressiya modeli kabi, tanlangan modelning sifatini baholash uchun olingan mutloq xatoliklar kvadratlari yig’indisidan foydalanish mumkin. ushbu additiv model uchun mutloq xatoliklar kvadratlari yig’indisi 1,10ga teng. uni qator darajalarining o’rtacha darajasidan chetlanishi kvadratlarining yig’indisi(71,59)ga nisbati 1,5 foizdan ko’proqni tashkil etadi, ya’ni: (1 - 1,10 / 71,59) · 100 = 1,536%. shunday qilib, aytish mumkinki, additiv model oxirgi 16 chorakda elektrenergiya iste’moli jarayonini ifodalovchi vaqtli qator darajalarining o’zgarishini 98,5 foiz aniqlik bilan ifodalab beradi. 6-misol. additiv model bo’yicha bashoratlash. faraz qilaylik, 4-misol ma’lumotlari asosida tuman aholisining keyingi birinchi yarim yillikdagi elektr energiyasini iste’moli miqdorini bashoratlash talab qilinadi. ( region aholisining elektroenergiya iste'moli ) vaqt, oylarda xaqiqiy darajalari; trend; (t+s)ning qiymati 7.4-rasm. tuman aholisining elektrenergiyasini iste’moli (qator darajalarining, haqiqiy, tekslangan va additiv modelda olingan qiymatlari) 6-misol. additiv model bo’yicha bashoratlash. faraz qilaylik, 4-misol ma’lumotlari asosida tuman aholisining keyingi birinchi yarim yillikdagi …

Want to read more?

Download all 1 pages for free via Telegram.

Download full file

About "vaqtli qatorlarni tebranuvchanlikni modellashtirish va prognozlash"

8-ma’ruza vaqtli qatorlar yordamida tebranuvchanlikni modellashtirish va prognozlash reja: 8.1 mavsumiy va tsiklik tebranishlarni modellashtirish 8.2 tendentsiyani yo’qotish usullari. 8.1 mavsumiy va tsiklik tebranishlarni modellashtirish vaqtli qatorning additiv va multiplikativ modeli. mavsumiy yoki tsiklik tebranishga ega bo’lgan vaqtli qatorlar strukturasini tahlil qilishga bir qancha yondoshuvlar mavjud. eng sodda yondoshuv – bu mavsumiy komponentalar qiymatini sirg’anchiq o’rtacha usuli bilan hisoblash va vaqtli qatorning additiv yoki multiplikativ modelini tuzishdan iborat. additiv model quyidagi umumiy ko’rinishga ega: (7.1) bu modelda davriy qatorning har bir darajasi trend(t), mavsumiy(s) va tasodifiy(e) komponentalar yig’indisidan tashkil topadi deb qaraladi. multiplikativ model...

This file contains 1 page in DOCX format (150.1 KB). To download "vaqtli qatorlarni tebranuvchanlikni modellashtirish va prognozlash", click the Telegram button on the left.

Tags: vaqtli qatorlarni tebranuvchanl… DOCX 1 page Free download Telegram