ma'ruza № 8
Page preview (5 pages)
Scroll down 👇
![noslik nazariyasi” kitobida “badiiy nutq” mavzusi mavjud bo'lib, u ham “jonli til”, “adabiy til”, “poetik til”, “badiiy tilning xususiyatlari” kabi tayanch tushunchalar bilan ish ko'radi. demak, mavzu “badiiy nutq” qilib tuzatilgani bilan undagi qarashlar va hatto tayanch tushunchalarning o'zgarmay qolgani masalaga yondashuv hamon zamon talablari darajasida emasligini ko'rsatadi. zamonaviy nazariyotchilardan biri ”teoriya literaturi” muallifi v.e. xalizevning yozishicha, “...literaturovedenie je v bolshey mere operiruet slovosochetaniem “xudojestvennaya rech”, kotoraya ponimaetsya kak odna iz storon soderjatelnoy formi”. muallif bu o'rinda “badiiy nutq” tushunchasini badiiy shaklni yuzaga chiqaruvchi tomonlardan biri sifatida tavsiflaydi. shuning bilan birga, mumtoz adabiyotshunoslikda ushbu masalalar “stilistika” bo'limi tarkibida ham o'rganilgani qayd etilsa, n.d. tamarchenko muharrirligida chop qilingan “teoriya literaturi”da nasriy asarlar nutqi masalasida “klassik ritorika” (mumtoz notiqlik) tushunchasiga tayanib ish ko'radi[footnoteref:1]. ma'lumki, g'arb adabiyotshunosligining boshlanmasi bo'lgan aristotelning “poetika” asarida bu masala etarlicha tahlil etilmagan, biroq muallif ayni holatga bag'ishlangan “ritorika” nomli ikkinchi bir asar yozib, poetik nutq, ayniqsa, nasriy asar …](/media/previews/pages/p2_256326.webp "ma'ruza № 8 - Page 2")
![poetik san'atlar, ma'no bilan bog'liq badiiy tasvir vositalari o'rganilishi rejalashtiriladi. rus tilidagi tropi o'zbek tilida ko'chim deb yuritilib, poetik ko'chim tabiati bilan bog'liq adabiy hodisalar mana shu termin vositasida anglatiladi. tilda ko'chim tabiati muhim hodisa hisoblangani kabi adabiy asarda ham badiiylikni ta'minlovchi vositalar, ko'pincha, poetik ko'chimlar deb yuritiladi. uning ishtirokiga ko'ra o'xshatish, sifatlash, jonlantirish, metafora kabi o'nlab poetik hodisalar farqlanadi. bu terminlarning o'zbek tilidagi genezisiga nazar tashlanganda, sharq mumtoz poetikasidagi tashbih, ihom, istiora kabi badiiy san'atlar doirasida ish ko'rish lozim bo'ladiki, bu holat sharqda ibn mu'tazzning “kitob ul-badi'” (“badiiy san'atlar haqida kitob”), umar roduyoniyning “tarjumonu-l-balog'a” (“balog'at tarjimoni”), rashididdin vatvotning “hadoyiqu-s-sehr fi daqoyiqu-sh-she'r” (“she'r nazokatidan yaratilgan sehrli bog'lar”), shayx ahmad taroziyning “fununu-l-balog'a” (“balog'at fanlari”), atoulloh husayniy “badoe'u-s-sanoe'” (“san'at yangiliklari”) kabi o'nlab poetikaga doir asarlarda o'z aksini topgan[footnoteref:3]. rus tilida birgina sravnenie termini bilan izohlanadigan poetik ko'chim tabiati o'zbek mumtoz adabiyoti tarixida tashbih san'atini vujudga keltirgan. ushbu san'atning tashbihi makniy – tashbihi …](/media/previews/pages/p3_256326.webp "ma'ruza № 8 - Page 3")
![qat badiiy san'atlarning ishlanishida emas, balki ularning terminologiyasida ham katta yutuqlarga erishganini ko'rsatadi. bu terminlarda arabcha, forsiy va eski turkiy tillariga tegishli bo'lgani uchun ulardagi identifikatsiya va muqobillik masalalarini o'rganish bizning vazifamizga kirmaydi. biroq ayrim terminlar, masalan, metafora – istiora kabi variantlarga ega bo'lgani uchun ularga doir ayrim mulohazalar bildirish o'rinlidir. [3: bu haqda qarang: sharq mumtoz poetikasi h. boltaboev talqinida. – t.: 2008.] [4: rashid ad-din vatvat. xada’ik as-seshr fi daqa’iq ash-shi’r. perevod s persidskogo i faksimile. – m.: nauka, 1985. – s. 161–172. ] istiora termini g'arbdagi metaforaning ekvivalenti sifatida mashhur, biroq u metaforaga qaraganda qadimiyroqdir. bu so'zning ma'nosi “omonatga olish” bo'lib, bir ma'no turi muayyan kontekst uchun omonatga olganday tasavvur beradi. so'zning o'z ma'nosidan tashqari ma'nolarda qo'llanilishi, go'yo “omonatga olganday” boshqa ma'no tashishi istiora, ya'ni metafora sifatida tavsiya qilinadi[footnoteref:5]3. atoulloh husayniy esa bu badiiy san'atni shunday tushuntirgan: “istiora majozning bir nav'idur va majoz haqiqatning ziddidur. haqiqat lafzni, …](/media/previews/pages/p4_256326.webp "ma'ruza № 8 - Page 4")
![atmoq bir nimani oriyyatqa olg'an yanglig' bo'lg'ani uchun, ani istiora deb atapturlar”[footnoteref:6]. atoulloh husayniy talqinida yuqorida aytilgan o'zga ma'noga yana ham chuqurroq yondashilmoqda, endi so'zning ma'no ko'chishigina emas, balki o'sha ko'chma ma'no bilan asosiy to'g'ri ma'no o'rtasidagi aloqadorlik nazariy asos sifatida o'rganilmoqda. [5: ] [6: atoulloh husayniy. badoyi'u-s-sanoyi' (forschadan a. rustamov tarjimasi). – t., 1981. – b. 36. ] mana shunday manbalarni o'rgangan fitrat soddagina tushuntirish bilan istioraning qisqa ta'rifini beradi: “bir so'zning o'z ma'nosidan boshqa bir ma'no uchun ishlatilmagidir. shul shart bilankim, u so'zning o'z ma'nosi bilan yangi ma'nosi orasida bir turluk o'xshashlik bo'lsun”[footnoteref:7]. demak, fitrat ham atoulloh husayniy talqinidagi aloqadorlikka e'tibor qaratyapti va uning ochiq va yopiq turlarini belgilashda ham mana shu nazariy asosga tayanmoqda. professor b. sarimsoqovning badiiylik tabiatiga bag'ishlangan ishlarida metafora (ya'ni, istiora) talqinida, an'anaviy va individual istioralar farqlanib tushuntiriladiki[footnoteref:8], bu holatda ham tasnif uchun nazariy asos o'z va ko'chma ma'nolar o'rtasidagi aloqadorlikka qurilmoqda. [7: fitrat …](/media/previews/pages/p5_256326.webp "ma'ruza № 8 - Page 5")
About "ma'ruza № 8"
ma'ruza № 8 badiiy nutq reja 1. badiiy asar tili va badiiy nutq munosabati 2. poetik leksika va poetik kuchim 3. tashbih, ihom, istiora 4. sharq va g'arb tasviriy-ifodaviy til vositalari kalit so'zlar: badiiy nutq, badiiy asar tili, poetik leksika, fonika, assonans, alliteratsiya, poetik sintaksis, tashbih, ihom, istiora, metafora, kuchim badiiy asar tiliga doir terminlar (poetik leksika, fonika, assonans, alliteratsiya, poetik sintaksis) va ularning o'zbek tilidagi ekvivalentlari izchil o'rganish uchun dastlab “poetik til” tushunchasiga nisbatan zamonaviy adabiyotshunoslikda badiiy nutq birikmasining qo'llanilishi maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. ma'lumki, rus tilidagi yazik xudojestvennogo proizvedeniya birikmali termini o'zbek tiliga badiiy asar tili sifatida qabul qilingan. 1977 yilda...
This file contains 9 pages in DOCX format (26.1 KB). To download "ma'ruza № 8", click the Telegram button on the left.
DOCX
PPTX
DOCX
DOCX
DOCX
DOC
DOC
DOCX
DOCX
DOC
DOCX
DOCX