hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik sathi va leksikologiyasi

PPTX 12 pages 207.9 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 207.9 KB

File type PPTX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik sathi va leksikologiyasi hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik sathi va leksikologiyasi reja: 1. leksikologiya haqida tushuncha. 2. leksema va so`z munosabati. 3. bir sememali va ko`p sememali leksemalar. 4. yasama so`zning leksemalashuvi. leksikologiya va uning turlari. leksikologiya (ot. grek. lexikos – so‘zga oid va logos – ta’limot) tilning lug‘at tarkibini, leksikasini o‘rganuvchi tilshunoslik bo‘limi. leksema va so‘z serqirra bo‘lganligi bois leksikologiyaning ham turlari juda ko‘p. struktur yondashuvda so‘z leksikologik nazariyasining asosiy vazifasi, uning alohidaligi va o‘ziga xosligi mezonini tiklashdir. birinchi holatda so‘z so‘z birikmasi bilan qiyoslanib, uning tugal shakllanganlik va alohidalik belgilari ochiladi. so‘zning nutqdagi analitik shaklining lisoniy asosi yoritiladi funksional yondashuvda so‘zning nutqda voqelanish jarayonidagi roli, shuningdek, boshqa lisoniy sath birliklari voqelanishiga, ular umumiy ma’nolarining parchalanishiga qo‘shgan “hissasi” tekshiriladi. tilning ichki talablari leksik birliklar to‘satdan “g‘oyib bo‘lmaydi”, u avval sezilarli ravishda passivlashadi, keyinchalik arxaizm va istorizmlarga aylanib boradi. leksikaga yangi kirib kelayotgan so‘zlarning tilga …

2 / 12

ilayotgan davr ruhi aks etishi katta ahamiyatga ega. masalan, bek so‘zini polkovnik, beklar begi birikmasini polkovnik, qozi so‘zini sudya so‘zlari bilan almashtirilishi yangi zamon talabidir. leksik-semantik sath va uning birligi haqida. lisonning shakl va denonativ ma’no yaxlitligidan iborat birligini qamrab oluvchi sathi turlicha nomlanadi: leksik sath, leksik-semantik sath, leksik-frazeologik sath va h. leksik sath birligi tilshunoslikda leksema deyiladi. leksema – tilshunoslikning eng muhim va markaziy tushunchalaridan biri. biroq uning mazmun va chegarasi hozirgacha aniq belgilangan emas leksemani morfema orqali ta’riflash va uni morfemaning bir turi sifatida qarash, mantiqan, lisoniy qurilishda uning alohida, mustaqil o‘rni yo‘q deyishning o‘zi. lekin har bir tilning izohli va tarjima lug‘atlari mavjudligining o‘zi leksik sathning mustaqilligi va alohidaligini ko‘rsatib turadi. ammo yuqoridagi fikrlar ham asossiz emas. til leksikasida yangi so‘zlarning hosil bo‘lishi til leksikasida frazeologizmlar til leksikasida frazeologizmlar alohida o‘rin tutadi. frazeologizmlar – leksikalizatsiya hodisasining yorqin namunasi. so‘z birikmalari ma’nolari ixtisoslashib, bir so‘z ma’nosiga teng ma’no …

3 / 12

izg‘ishardi gapidagi (qashqir) so‘zi jangari to‘dani tashkil etgan kishilarni ifodalamoqda. ushbu qo‘llanishda (qashqir) so‘zi «tog‘da yashovchi o‘ta yirtqich bo‘ri» ma’nosini emas, balki «tog‘da uya qurgan yirtqich kishilar» ma’nosini ifodalamoqda va leksema ongimizda ushbu ma’no bilan emas, balki oldingisi bilan yashaydi. demak, bu ma’no nutqiy bo‘lib, tushuncha bilan vaqtinchalik bog‘lanishga ega. ko‘p sememali leksema leksema ko‘p sememali bo‘lsa, har bir sememada boshqa-boshqa tushuncha aks etgan, sememalarda farqli semalar mavjud, har bir sememaning nutqiy voqelanishidagi qurshovi o‘ziga xos, har bir sememasi asosida bog‘lanuvchi birliklar paradigmasi turlicha bo‘ladi. quyida bir leksemaning lisoniy mohiyati – sememalari tiklanishiga diqqat qilamiz. [qoyil] leksemasi ikki xil qurshovda kelish imkoniyatiga ega. birinchi qurshovda leksema atributiv vazifada keladi va narsa-predmet shaxs kabilarni ifodalovchi otlar bilan birikib, [sifat+ot] qurshovi hosilasi sifatida namoyon bo‘ladi. 1. qoyil ish. qoyil odam. 2. belim qisib qovurg‘amni shishirdim. do‘stim sening zo‘rligingga qoyilman. shuningdek, leksema, ushbu ma’nosi bilan [qolmoq], [bo‘lmoq] fe’llari bilan qo‘shma fe’llar hosil qiladi. …

4 / 12

tildagi o‘ziga xos mavqeini saqlab turadi. leksema asosida hosil bo‘lgan qo‘shma fe’llarda ham leksemaning asosiy semalari o‘z mavqeida qoladi, yordamchi fe’l uni harakat-holatga aylantiradi va hosila shaxsning ichki holatini ifodalaydi. yasama so`zning leksemalashuvi. yasama so‘zlar lisoniy ham, sof nutqiy ham bo‘lishi mumkin. misol sifatida quyidagi so‘zlarga murojaat qilamiz. paxtakor, ishchi, kitobchi, aqlli, daftarchi, sharsimon, uysimon. bu so‘zlarni ikki guruhga bo‘lamiz: [paxtakor], [ishchi], [aqlli], [sharsimon]; (kitobchi), (daftarchi), (uysimon). har ikkala guruh so‘zi ham yasama so‘z hisoblanadi. biroq birinchisi qulayligi, odatlanilganligi, keng iste’molliligi bilan xarakterlansa, ikkinchi guruh unchalik qulay emasligi, kam iste’molliligi, favquloddaligi bilan ajralib turadi. nutqiy yasama so‘zning lisoniy sathga ko‘tarilishi bir necha bosqichda kechadi. uni nutqdan lisonga siljishi, lisoniylashishi darajasiga ko‘ra quyidagicha tartiblash mumkin: ixtisoslashgan leksema; tublashgan leksema. soddalashgan leksema; leksema turlari ixtisoslashgan leksema nutqiy yasama so‘z lisoniylashuvining eng quyi darajasi. ixtisoslashgan leksema yasamaligini yo‘qotmagan, ya’ni o‘zida qolipning shakliy tomoni izini saqlagan, biroq ma’noviy tomondan qolipdan uzilgan, ma’nosini qolipning o‘ng …

5 / 12

hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik sathi va leksikologiyasi - Page 5

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik sathi va leksikologiyasi"

hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik sathi va leksikologiyasi hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik sathi va leksikologiyasi reja: 1. leksikologiya haqida tushuncha. 2. leksema va so`z munosabati. 3. bir sememali va ko`p sememali leksemalar. 4. yasama so`zning leksemalashuvi. leksikologiya va uning turlari. leksikologiya (ot. grek. lexikos – so‘zga oid va logos – ta’limot) tilning lug‘at tarkibini, leksikasini o‘rganuvchi tilshunoslik bo‘limi. leksema va so‘z serqirra bo‘lganligi bois leksikologiyaning ham turlari juda ko‘p. struktur yondashuvda so‘z leksikologik nazariyasining asosiy vazifasi, uning alohidaligi va o‘ziga xosligi mezonini tiklashdir. birinchi holatda so‘z so‘z birikmasi bilan qiyoslanib, uning tugal shakllanganlik va alohidalik belgilari ochiladi. so‘zning nutqdagi analit...

This file contains 12 pages in PPTX format (207.9 KB). To download "hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik sathi va leksikologiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: hozirgi o‘zbek adabiy tilining … PPTX 12 pages Free download Telegram