dars ishlanma

PPTX 17 pages 589.4 KB Free download

17 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 589.4 KB

File type PPTX

Pages 17

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 17

mavzu №3. vaqtni o’lchash asoslari. oyning harakati, fazalari va davrlari o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent davlat sharqshunoslik universiteti akademik litseyi astronomiya fanidan 2-kurs o’quvchilari uchun (nazariy) dars ishlanma o’qituvchi: jurayeva x.t mavzu №3. vaqtni o’lchash asoslari. oyning harakati, fazalari va davrlari reja: yulduz sutkasi quyosh sutkasi va vaqti. oyning ko’rinma va haqiqiy harakatlari, oy fazalari o’tgan mavzu yuzasidan savollar olam qutbining balandligi va joyning geografik kengligi orasida qanday bog‘lanish borligini tushuntiring. kuzatuvchi yerning ixtiyoriy nuqtasi bo‘lganda yulduzlar osmonining gorizont- ga nisbatan sutkalik ko‘rinma aylanishi qanday bo‘lishini tushuntiring. ekvatorda bo‘lsa-chi? turli kenglamalarda yil davomida quyoshning sutkalik ko‘rinma aylanishi qanday kechadi? kuzatuvchi turgan joyning kenglamasini taxminan aniqlashning qanday oddiy metodlari mavjud? yerning osmondagi biron-bir yulduzga nisbatan to‘la aylanish davri yulduz sutkasi deyiladi. biroq kundalik turmushimiz quyoshning chiqish va botish vaqtlari bilan belgilanganidan, biz quyosh sutkasi bilan ish ko‘ramiz. shu boisdan, amalda biz ishlatadigan vaqtni o‘lchashda yerning o‘z o‘qi …

2 / 17

vaqtidan boshlanadi poyas vaqti. yer sharida cheksiz ko‘p meridian o‘tkazish mumkin bo‘lib, ularga te- gishli mahalliy vaqtlar ham cheksiz ko‘p bo‘ladi. shuning uchun ham amalda mahalliy vaqtdan foydalanib bo‘lmaydi. shu boisdan, xalqaro kelishuvga muvofiq, yer shari 24 ta poyasga bo‘lingan quyosh kalendari. uzoq muddatni vaqtning o‘lchamlari (sutka – kun, hafta, oy va yillar) bo‘yicha sistemaga solish kalendar deyiladi. kalendar tuzishda oy fazalarining almashinish davri yoki yil fasllarining almashinish davri (tropik yil) asos qilib olinadi. oy fazalarining almashinish davri (29,53 sutka) asos qilib olingan taqvimlar oy kalendarlari, yil fasllarining almashinish davri asos qilib olinganlari esa quyosh kalendarlari deb yuritiladi. oyning harakati, fazalari va davrlari oyning yer atrofida aylanish yo‘nalishi yulduzlarning yer atrofidagi ko‘rinma aylanishiga qarama-qarshi bo‘lib, u g‘arbdan sharqqa (ya’ni yerning o‘z o‘qi atrofida aylanish yo‘nalishi bilan bir xil yo‘nalishda) harakat qiladi. oyning o‘z orbitasi bo‘ylab harakat tezligi sekundiga 1 kilometrni tashkil etib, yulduzlarga nisbatan har sutkada taxminan 13º siljib boradi. …

3 / 17

kkinchi kuni ko‘rinadi. bunday holatda oyning quyosh bilan yoritilmagan qismi ham xira kulrang shaklda ko‘zga tashlanadi. oyning quyosh bilan yoritilmagan qismining bunday xira ko‘rinishi yerdan qaytgan quyosh nurlari bilan uning yoritilganligi tufayli sodir bo‘ladi. oy fazalarining almashinishi uning yer va quyoshga nisbatan tutgan vaziyatiga bog‘liqligi rasmda keltirilgan. 8 7 oy orbitasi 1 6 yer 2 5 3 4 1 2 3 4 5 6 7 8 oyning ma’lum fazasidan (masalan, to‘linoydan) ikki marta ketma-ket o‘tishi orasidagi vaqt 29,53 sutkani tashkil etib, u oyning sinodik davri deyiladi. oyning yer atrofida aylanish siderik va sinodik davrlarini tushuntirish. rasmda oyning sinodik davri qanday qilib siderik davridan katta bo‘lishi tushuntirilgan. bunda oy yerning atrofida aylanayotib 1-holatda bo‘lganda, u m yulduzning to‘g‘risida to‘linoy fazasida bo‘lishi chizmadan aniq ko‘rinib turibdi. 27,32 kundan so‘ng, ya’ni oyning yer atrofida bir marta to‘la aylanib chiqqanidan keyin u 2-holatda bo‘lib, yana m yulduzning to‘g‘risida turadi, lekin hali to‘linoy fazasigacha yetib …

4 / 17

rilib, haftaning bittadan kuni ularga bag‘ishlandi. keyinchalik musulmonlar taqvimi deb ataladigan oy kalendari shakllandi. ko‘pgina osiyo mamlakatlarida qo‘llaniladigan bu taqvim yilining uzunligi 354 kun bo‘lib, u 12 oyga taqsimlangan. unda oylar 29 va 30 kundan almashinib, o‘rtacha oy fazalarining almashinish davri – 29,5 kunga teng bo‘ladi. uning oylari osmonda yangioy (hilol) ko‘rinishi bilan boshlanadi. kalendar oylari oy fazalariga mos kelishi uchun musulmonlar taqvimida taxminan har 3 yilda yillar 355 kun qilib olinadi. quyosh-hijriy kalendari umar xayyomning quyosh- hijriy kalendari. xi asrda nishopurda (xuroson) yashab, matematika, astronomiya sohasida ijod etgan taniqli shoir umar xayyom (1048–1131) 1070-yilda saljuq sultoni malikshoh va uning vaziri nizom ul-mulk tomonidan saroyga taklif etiladi. uning iltimosiga ko‘ra shoh xayyom va uning shogirdlariga 1076-yili isfaxonda (eron) rasadxona qurib beradi. malikshoh vafotiga qadar (1092-y.) ishlagan bu rasadxonadagi astronomik kuzatishlar natijasida yuzdan ortiq yorug‘ yulduzlarning koordinatalarini hamda oy, quyosh va planetalarning harakatlarini aks ettirgan jadvallarni o‘z ichiga olgan «zij» tuzildi. …

5 / 17

deyiladi. agar bunda oy yerning soyasi ichidan o‘tsa, to‘la tutilish, bordi-yu yarimsoyaning ichidan o‘tsa, u holda yarimsoyali tutilish deyiladi. oy tutilayotganda, u har doim to‘linoy fazasida bo‘ladi. yerning ma’lum bir joyida quyosh tutilishiga nisbatan oy tutilishlari ko‘proq kuzatiladi. chunki quyosh tutilishlari yerning oy soyasi tushgan va uncha katta bo‘lmagan maydonidagina kuzatiladi. oy tutilishi esa yerning quyoshga qarama- qarshi yarimsharining hamma qismida bir vaqtda ko‘rinadi. soya yarimsoya 2 1 3 mavzuni mustahkamlash uchun savollar vaqtni o‘lchashda qaysi osmon jismining davri asos qilib olinadi? yulduz va quyosh sutkalari qanday topiladi? ular o‘zaro tengmi? mahalliy va dunyo vaqtlari deb qanday vaqtlarga aytiladi? poyas vaqti qanday topiladi? bu vaqtlar orasida qanday bog‘lanish mavjud? kalendarlarni tuzishda qaysi osmon jismlarining davrlari asos qilib olinadi? oyning sinodik davri (oy fazalarining qaytarilish davri) asos qilib olingan kalendarlar qanday kalendarlar deyiladi? tropik yil asos qilib olinganlari-chi? yulian va grigorian kalendarlari haqida nimalar bilasiz? kichik guruhlarga bo’linamiz 1-guruh 1. oy …

Want to read more?

Download all 17 pages for free via Telegram.

Download full file

About "dars ishlanma"

mavzu №3. vaqtni o’lchash asoslari. oyning harakati, fazalari va davrlari o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent davlat sharqshunoslik universiteti akademik litseyi astronomiya fanidan 2-kurs o’quvchilari uchun (nazariy) dars ishlanma o’qituvchi: jurayeva x.t mavzu №3. vaqtni o’lchash asoslari. oyning harakati, fazalari va davrlari reja: yulduz sutkasi quyosh sutkasi va vaqti. oyning ko’rinma va haqiqiy harakatlari, oy fazalari o’tgan mavzu yuzasidan savollar olam qutbining balandligi va joyning geografik kengligi orasida qanday bog‘lanish borligini tushuntiring. kuzatuvchi yerning ixtiyoriy nuqtasi bo‘lganda yulduzlar osmonining gorizont- ga nisbatan sutkalik ko‘rinma aylanishi qanday bo‘lishini tushuntiring. ekvatorda bo‘lsa-chi? turli kenglamalarda yil d...

This file contains 17 pages in PPTX format (589.4 KB). To download "dars ishlanma", click the Telegram button on the left.

Tags: dars ishlanma PPTX 17 pages Free download Telegram