orfoepiya.talaffuz me’yorlari

PPTX 17 pages 108.1 KB Free download

17 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 108.1 KB

File type PPTX

Pages 17

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 17

o’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 105-guruh talabalari xidiraliyeva sevinch va hakimjanova marhabo tayyorladi. o’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 105-guruh talabalari xidiraliyeva sevinch va hakimjanova marhabo tayyorladi. mavzu: orfoepiya.talaffuz me’yorlari. orfoepiya (orto... yun. epos — nutq, talaffuz) 1)tilshunoslikning adabiy talaffuz meʼyorlarini oʻrganuvchi boʻlimi; 2) muayyan milliy tilning talaffuz meʼyorlariga mos holda bir xil talaffuzni taʼmin-lovchi qoidalar tizimi va ularga rioya qilish. orfoepik me’yorlar aslida xalq jonli tili faktlari asosida yaratiladi : — jonli tildagi turlicha talaffuz ko'rinishlaridan adabiy til an’analariga, taraqqiyot traditsiyalariga mos keladiganlari tanlanadi.. masalan, o'zbek shevalarida bir so'z turlicha talaffuz qilinadi: yo'q-jo'q, ko‘z-go‘z, ota-ata, aka-oka, anor-onar kabi. hozirgi zamon davom fe’li qo'shimchasi shevalarda -yap(ti), - op(ti), -utti, -vot(ti) shakllarida qo'llanadi: boryapti, boropti, borutti, borvotti kabi. adabiy tilda shulardan yo‘q, ko‘z, ota, aka, anor boryapti variantlari adabiy talaffuz me’yori (orfoepik norma) sifatida saralangan. to'g'ri talaffuz nutq madaniyatining muhim belgilaridan biri sanaladi. adabiy tilda to'g'ri yozish qanchalik muhim bo'lsa, to'g'ri talaffuz …

2 / 17

mmo bu hoi adabiy talaffuz (orfoepik me’yor) hisoblanmaydi; 2) sayoz til orqa k, g undoshlaridan so'ng yumshoq, chuqur til orqa q,g',x undoshlaridan so'ng esa yo'g'on unli tarzida talaffuz qilinadi. qiyos qiling: kosib va qoshiq, kotib va qolip, komil va qobil, gov va g'ov, govmish va g'ovlamoq kabi; 3) urg'uli bo'g'inda kuchliroq va biroz cho'ziq talaffuz etiladi: bog'bon, obod so'zlarining birinchi va oxirgi bo'g'inlaridagi o unlisi u unlisi: 1) bir bo'g'inli so'zlarda va ko'p bo'g'inli so'zlarning urg'usiz bo'g'inida qisqa (tush, tus, pul, buloq, bug'doy kabi),. urg'uli bo'g'inida esa kuchliroq va cho'ziqroq (bulut, yetuk, popuk kabi) talaffuz etiladi; 2) k,g,y undoshlaridan keyin ingichka (old qator unli tarzida), q, g', x undoshlaridan so'ng esa yo'g'on (orqa qator unli tarzida) talaffuz qilinadi. qiyos qiling: kul va quu atifgul va norg'ui yuk va xulq kabi; 3) —uvchi, -uv affikslari tarkibida cho'ziqroq aytiladi: yozuvchi, o'quvchi, to'quvchi, oluv, qo'shuv kabi. o' unlisi: 1) bir bo'g'inli so'zlarda, shuningdek …

3 / 17

$adi: chiy, kiy/ming kabi; 4) h bilan yondosh bo'lganda ham biroz cho'ziq va ingichka talaffuz qilinadi: hid, hind, his kabi; 5) ko'p bo'g'inli so'zlarning urg'usiz bo'g'inida kuchsiz va qisqa (bilan, biroq, sira, tilak, gilam, gilos, viqor kabi), urg'uli bo'g'inda esa kuchliroq va cho'ziqroq (nozik, alik, rost lik kabi) talaffuz etiladi; undosh tovushlar orfoepiyasi ko'proq kombinator va pozitsion omillar ta'sirida yuz beradigan fonetik hodisalarga bog'liq bo'ladi. xususan: 1) b, d jarangli undoshlari so'z oxirida jarangsiz p,t tarzida talaffuz etiladi, bu hoi o'zbek adabiy talaffuzi uchun me'yor hisoblanadi: kitob > kitop, borib > borip, yozib > yozip, savod > savot, obod > obot kabi; 2) b, d undoshlari jarangsiz undoshlar bilan yonma-yon qo'llanganda assimilatsiyaga uchrab, p, t holida talaffuz etiladi, bu hoi ham adabiy talaffuz me'yori hisoblanadi: ibtidoiy > iptidoiy, ketdi > ketti\ 3) j, z undoshlarining jarangsiz undoshlar ta'sirida sh, s deb talaffuz etilishi ham adabiy til uchun me’yordir: ijtimoiy > …$

4 / 17

go kabi. 3. fe'llarda: a) ong+ia > angla, son +a > sanaf yosh+a > yasha kabi; b) ek+gan > ekkan, ket+gan > ketkan, oq+gan > oqqan, tush+gan > tushkan kabi. 4. olmoshlarda: u+n+da > unda, bu+n+da > bunda, shu+n+da > shunda (bir«n» orttiriladi), men+ning > mening, > sening 5. bir so'zidan dona son yasalganda, o'zakdagi «r» undoshi «t»ga o'tadi: bir+ta > bitta kabi. boshqa tillardan o'zlashtirilgan ayrim so'zlar orfoepiyasi : 1. turkiy tillarda, ma'lumki, “f”undoshi bo’lmagan, shuning uchun jonli so'zlashuvda arab, fors va rus tillaridan o'zlashgan so'zlardagi «f» ni «r» deb talaffuz qilish hollari uchraydi: ulfat > ulpat, faner> paner, ferma > perma kabi. hozirgi o'zbek adabiy tilida ularni «f» bilan talaffuz qilish me'yor holiga kelgan. 2. so'z yoki bo'g'in boshida undosh tovushlarning qatorlashib kelishi turkiy tillarga xos bo'lmagan. bu hodisa keyinchalik boshqa tillardan o'zlashtirilgan so'zlar talaffuziga ham ta'sir qilgan — jonli so'zlashuvda so'z yoki bo'g'in boshida yoxud bo'g'indagi ikki …

5 / 17

iq bo'g'inidagi «i» o'zbekcha «i» dan torroq va cho'ziqroq talaffuz etiladi. qiyos qiling: bilan (o'zb.) - bilet (rus.), kinoya (o'zb.) — kino (rus.) kabi. 7. rus tili orqali o'zlashtirilgan so'zlarning so'nggi ochiq, urg'uli bo'g'inida «i» unlisi o'zbekcha «i»dan tor va cho'ziq talaffuz etiladi. qiyos qiling: maxsi (o'zb.) - taksi (rus.), tepki (o'zb.) - konki (ms.) kabi. urg'uli bo'g'inning boshqa tiplarida (yopiq, to'la yopiq bo'g'inlarda) ham ruscha «i» o'zbekcha «i»dan cho'ziqroq va torroq talaffuz qilinadi. qiyos qiling: metin (o'zb.) — nikotin > nikotiin (rus.), ovsin (o'zb.) — apelsin > apelsi:n (rus) kabi. 8. rus tilidan o'zlashtirilgan bir bo'g'inli so'zlarda «i» unlisi o'zbek tilidagi «u»dan cho'ziqroq va kuchliroq talaffuz etiladi. qiyos qiling: dud (o'zb.) — dub > du:b (ms), pul (o'zb.) — puls > pu:ls (ms.), tush (o'zb.) — tush > tu:sh (rus.) kabi. 9. rus tilidan o'zlashtirilgan ko'p bo'g'inli so'zlarning urg'uli bo'g'inida «i» unlisi o'zbek tilidagi «u»dan ancha cho'ziq va biroz …

Want to read more?

Download all 17 pages for free via Telegram.

Download full file

About "orfoepiya.talaffuz me’yorlari"

o’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 105-guruh talabalari xidiraliyeva sevinch va hakimjanova marhabo tayyorladi. o’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 105-guruh talabalari xidiraliyeva sevinch va hakimjanova marhabo tayyorladi. mavzu: orfoepiya.talaffuz me’yorlari. orfoepiya (orto... yun. epos — nutq, talaffuz) 1)tilshunoslikning adabiy talaffuz meʼyorlarini oʻrganuvchi boʻlimi; 2) muayyan milliy tilning talaffuz meʼyorlariga mos holda bir xil talaffuzni taʼmin-lovchi qoidalar tizimi va ularga rioya qilish. orfoepik me’yorlar aslida xalq jonli tili faktlari asosida yaratiladi : — jonli tildagi turlicha talaffuz ko'rinishlaridan adabiy til an’analariga, taraqqiyot traditsiyalariga mos keladiganlari tanlanadi.. masalan, o'zbek shevalarida bir so'z turlicha talaffuz qilinadi: yo'q-jo'q, ko‘z-go...

This file contains 17 pages in PPTX format (108.1 KB). To download "orfoepiya.talaffuz me’yorlari", click the Telegram button on the left.

Tags: orfoepiya.talaffuz me’yorlari PPTX 17 pages Free download Telegram