termin qo‘llash me’yorlari

DOCX 5 стр. 31,8 КБ Бесплатная загрузка

5 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 31,8 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 5

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 5

v bo‘lim. yozma nutqda termin qo‘llash me’yorlari 11-§. yozma nutqda termin qo‘llash me’yorlari ilm-fan, texnika, qishloq xo‘jaligi va san’atga oid tushunchalarning aniq nomini bildiruvchi bir ma’noli so‘z va birikmalar terminlar deyiladi. so‘z ko‘p ma’noga, ya’ni qo‘shimcha ma’nolarga ega bo‘ladi, lekin termin bunday xususiyatga ega emas. termin ham so‘z, ammo u odatdagi so‘zlardan ma’nosining aniqligi, bir ma’noliligi bilan farqlanadi. termin ma’lum sohada, shu soha vakillari nutqida qo‘llaniladi. masalan: da’vo, ayblanuvchi, bosqinchilik, retsidiv jinoyat, genotsid, terrorizm, vasiylik, senat, spiker kabi terminlar yurisprudensiya tarmoqlarida uchraydi. terminlar yig‘indisi va shu terminlarni o‘rganuvchi soha terminologiya deyiladi. termin grekcha terminos so‘zidan olingan bo‘lib, chek, chegara ma’nolarini bildiradi. qonun tili leksikasini, asosan, terminlar tashkil etadi. lekin har qanday yuridik tushunchalarni ifodalash uchun terminlar oldiga ma’lum talablar va me’yorlar qo‘yiladi. bu terminning mohiyati va tabiatidan kelib chiqadi. terminlarning umumiste’moldagi so‘zlardan farqlanadigan o‘ziga xos xususiyatlarini quyidagicha izohlash o‘rinlidir: 1. so‘zlar fan va texnikaning ma’lum tarmog‘ida qo‘llanilib, iste’mol doirasi chegaralangan …

2 / 5

yuridik termin sifatida shaxsning qadr-qimmati va or-nomusiga qilinadigan tajovuz ma’nosini anglatadigan jinoyat nomidir (jk, 139-modda). bundan tashqari jazo, jarima, ko‘zdan kechirish, mulk, omonat, topshiriq, qarzdor, hadya, shikoyat, da’vo kabi umumiste’moldagi so‘zlar ham yurisprudensiyamizda yuridik tushunchalarni bildiradi. bunday so‘zlar chegaralangan sohada qo‘llanilib, terminologik ma’no kasb etadi. 2. termin nominativ vazifani bajaradi. terminning ma’nosi adabiy til me’yorlari doirasida tushunchaga teng bo‘ladi. chunki bir terminologik tizimda termin bir ma’noli (monosemantik) bo‘lgani uchun uning ma’nosi tushunchaga teng keladi. ya’ni, terminlar bir ma’noni ifodalovchi maxsus rasmiy so‘zlardir. ko‘p ma’noli birgina so‘z esa bir necha tushunchani ifodalaydi. masalan, ko‘z – kishi a’zosi; uzukdagi bezak; yog‘ochdagi belgi; buloqning suv chiqadigan joyi kabi tushunchalarni anglatadi. 3. termin aniq, konkret tushunchalarni bildirib, his-hayajon ma’nolaridan xoli bo‘ladi. so‘zning ma’nosi murakkab bo‘lib, unda tushuncha qo‘shimcha ma’no va uslubiy belgilarga ega bo‘ladi. shu bois tilda bir tushunchani anglatadigan sinonimlar turli ma’no qirralari yoki uslubiy qo‘llanilishi bilan bir-birlaridan farq qiladi. masalan, inson, odam, …

3 / 5

iyada biror maqsad yoki maxsus, maxfiy topshiriq yuzasidan o‘tkaziladigan tadbir nomini bildiradi. ba’zan bir tarmoq terminologiyasida ham omonimlik uchraydi. masalan, yurisprudensiyada sanksiya termini ikki ma’noni anglatadi: 1) prokuror ruxsati; 2) jazo chorasi. 5. terminlarning yana bir o‘ziga xos belgisi shuki, terminlar rasmiylashgan so‘zlar bo‘lganligi sababli respublika miqyosida, hatto dunyo miqyosida bir tushunchani anglatadi. xalqaro terminlar fikrimizga misol bo‘la oladi: impichment, demokratiya, respublika, prezident, parlament, amnistiya, deputat, konstitutsiya, kriminologiya va h.k. bunday terminlar yer yuzining barcha qit’alarida bir xil ma’noda qo‘llanadi. 6. terminlar muayyan bir sohaga tegishli bo‘lib, muayyan mutaxassislar tomonidan maxsus qabul qilingan, rasmiylashgan so‘zlardir. shuning uchun bir tushunchani ifodalovchi terminni boshqa bir so‘z bilan almashtirib bo‘lmaydi. ya’ni, bir tarmoq terminlari tizimida sinonimiya yoki dubletning qo‘llanilishiga yo‘l qo‘yilmaydi. masalan, huquq, burch, shaxs, subyekt, yuridik shaxs, kriminalistika, demokrat, tergovchi, modda, jinoyat kabi terminlarga muqobil variantlar izlash nojoizdir. ba’zan boshqa terminologiya sohalarida bo‘lgani kabi yuridik terminlar tizimida ham sinonimik holatlar ko‘zga tashlanadi: …

4 / 5

gan holda bir tizimni tashkil etadi. bu terminlar tizimi yuridik terminologiya zanjirining alohida halqasi hisoblanib, oila munosabatlarini ifodalovchi terminlar tizimini yuzaga keltirgan. yuqorida aytib o‘tilgan me’yorlarga amal qilish nafaqat lisoniy savodxonlikning asosini tashkil etadi, balki qonunlarimizda belgilab qo‘yilgan moddalarga muvofiq, javobgarlik uchun jazo qo‘llashda ham noaniqliklarning oldini oladi. yuridik terminlar tizimining ichki imkoniyatlar hisobiga boyishi qadimgi adabiy til an’analari asosida rivojlanib kelayotgan o‘zbek tili real borliqdagi voqea-hodisalarni, tushunchalarni ifodalash uchun keng imkoniyatlarga ega. xususan, keyingi yillarda paydo bo‘lgan va paydo bo‘layotgan jamiki yangi tushunchalarni ifodalash borasida o‘zbek tili o‘zining rivojlangan tillardan biri ekanligini isbotlamoqda. buni, ayniqsa, o‘zbek tili terminlari tizimlarining ichki manbalar hisobiga rivoj topishi misolida yaqqol ko‘rish mumkin. chunki o‘zbek tili terminlari tizimining rivojlanishi, shakllanishi va takomillashuvida shu tilning ichki imkoniyatlari asosiy rol o‘ynamoqda. hayotda ro‘y berayotgan ulkan o‘zgarishlar, ya’ni o‘zbek davlatchiligi va qonunchiligining shakllanishi va takomili ham tilning ichki imkoniyatlaridan maksimal foydalanishni taqozo etmoqda. ichki imkoniyat deyilganda, asosan, …

5 / 5

r, -dor, -uvchi, -chi kabi so‘z yasovchi qo‘shimchalar yurisprudensiya tarmoqlarida faol qo‘llaniladi. masalan: advokatlik, bosqinchilik, javobgar, da’vogar; aybdor, gumondor; jinoyatchi, tergovchi, ijrochi va h.k. o‘zbek tilida shakl yasovchi vazifasidagi -sh (-ish) qo‘shimchasi yuridik terminlar tizimida eng faol termin yasovchi vazifasini o‘taydi. masalan: qiynash, qo‘rqitish, o‘g‘irlash, o‘zlashtirish, tahqirlash va h.k. kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, -v qo‘shimchasi ham yuridik terminologiyada o‘z vazifasidan uzoqlashib, ya’ni harakat nomi shaklini yasovchilik vazifasidan uzoqlashib termin yasovchilik xususiyatini o‘ziga to‘liq olganligini ko‘rish mumkin. masalan: saylov, tergov, surishtiruv, sudlov, tintuv kabi yuridik terminlar ana shu qo‘shimchaning mahsulidir. yuridik terminlarning sintaktik usul bilan yasalishi o‘zbek tilning yuridik terminologiyasida yakka so‘zli terminlarga nisbatan birikmali, ya’ni tarkibi ikki yoki undan ortiq so‘zlardan tashkil topgan terminlar salmoqli o‘rinni egallaydi. buning sababi nimada? buning sababi shundaki, sintaktik usul bilan yasalgan birikmali terminlar barcha tillarda bo‘lganidek, o‘zbek tilida ham muhim nominativ manba sanaladi, ularda ifodalanayotgan narsaning yoki tushunchaning belgisi shundoqqina bilinib turadi, ular bilishsizlikdan bilish …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 5 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "termin qo‘llash me’yorlari"

v bo‘lim. yozma nutqda termin qo‘llash me’yorlari 11-§. yozma nutqda termin qo‘llash me’yorlari ilm-fan, texnika, qishloq xo‘jaligi va san’atga oid tushunchalarning aniq nomini bildiruvchi bir ma’noli so‘z va birikmalar terminlar deyiladi. so‘z ko‘p ma’noga, ya’ni qo‘shimcha ma’nolarga ega bo‘ladi, lekin termin bunday xususiyatga ega emas. termin ham so‘z, ammo u odatdagi so‘zlardan ma’nosining aniqligi, bir ma’noliligi bilan farqlanadi. termin ma’lum sohada, shu soha vakillari nutqida qo‘llaniladi. masalan: da’vo, ayblanuvchi, bosqinchilik, retsidiv jinoyat, genotsid, terrorizm, vasiylik, senat, spiker kabi terminlar yurisprudensiya tarmoqlarida uchraydi. terminlar yig‘indisi va shu terminlarni o‘rganuvchi soha terminologiya deyiladi. termin grekcha terminos so‘zidan olingan bo‘lib, chek,...

Этот файл содержит 5 стр. в формате DOCX (31,8 КБ). Чтобы скачать "termin qo‘llash me’yorlari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: termin qo‘llash me’yorlari DOCX 5 стр. Бесплатная загрузка Telegram