mantiqilminingpredmeti,asosiyqonunlari

PPTX 21 pages 464.1 KB Free download

21 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 464.1 KB

File type PPTX

Pages 21

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 21

10-mavzu: mantiq ilmining predmeti, asosiy qonunlari. tushuncha tafakkur shakli sifatida 10-mavzu: mantiq ilmining predmeti, asosiy qonunlari. tushuncha tafakkur shakli sifatida ma'ruzachi: gumanitar fanlar kafedrasi mudiri, falsafa fanlari bo'yicha falsafa doktori (phd), raxmonov do'stmurod abdinazarovich muhammad al‑xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti nurafshon filiali ma'ruza rejasi: 1. mantik ilmining asosiy masalalari. 2. tafakkurning mantiqiy shakllari va qonunlari. 3. tushunchaning ta'rifi, tuzilishi va turlari. “mantiq” tushunchasi “mantiq” (logika) atamasi grekcha “logos” so'zidan kelib chiqqan bo'lib,“fikr”, “so'z”, “aql-idrok”, “qonuniyat” ma'nolarini anglatadi va hozirgi vaqtda uchta asosiy mazmunda qo'llaniladi: birinchidan, u voqea-hodisalarning o'zaro bog'lanishidagi har qanday ob'ektiv qonuniyatni ifodalaydi. ikkinchidan, u fikr rivojidagi qonuniyatni ifodalash uchun qo'llaniladi. uchinchidan, tafakkur qonunlari haqidagi fan ham mantiq deb ataladi. «tafakkur» tushunchasi tafakkurni ko'pgina fanlar: psixologiya, kibernetika, fiziologiya va boshqalar o'rganadi. mantiqning o'ziga xos xususiyati shundan iboratki, to'g'ri fikrlash shakllari va usullari uning predmeti bo'lib hisoblanadi. fan tarzidagi mantiq formal mantiq, dialektik, ramziy, modal mantiq kabi va boshqa …

2 / 21

hkil etadi. bu bosqichda predmet va xodisalarning tashqi xususiyatlari va munosabatlari haqida ma'lumotlar olinadi. predmet va xodisalarning mohiyatini tushunishga tafakkur yordamida erishiladi. tafakkur bilishning yuqori - ratsional (lotincha ratio-akl) bilish bosqichi bo'lib, unda predmet va xodisalarning umumiy, muhim xususiyatlari aniqlanadi mantiq fani predmeti mantiq tafakkur shakllari va qonunlarini o'rganuvchi fandir. xozirgi paytda uning formal mantiq, dialektik mantiq va matematik mantiq kabi yo'nalishlarini farq qilish mumkin. tafakkur shakllari uchta: tushuncha, mulohaza, xulosa chiqarish. tafakkur (mantiq) qonunlari 4 ta: ayniyat qonuni, nozidlik qonuni, uchinchisi mustasno qonuni, etarli asos qonuni. ayniyat qonuni ayniyat qonuniga ko'ra ma'lum bir predmet yoki xodisa haqida aytilgan ayni bir fikr ayni bir muhokama doirasida ayni bir vaqtda o'z-o'ziga tengdir. bu qonun «a-adir» formulasi bilan ifodalanadi. masalan, «o'zbekiston pul birligi» va «so'm» tushunchalari shakliga ko'ra turlicha bo'lsa ham mazmunan aynandir. ayniyat qonunining asosiy talabi quyidagicha: fikrlash jarayonida turli fikrlarni aynanlashtirish va aksincha, o'zaro aynan bo'lgan fikrlarga teng emas, deb …

3 / 21

eriladi. masalan, “abdulla oripov – o'zbekiston qaxramoni”, “abdulla oripov – o'zbekiston qaxramoni emas”. bu bir-biriga zid fikrlardan biri chin, ikkinchisi albatta xato. ikkalasi bir vaqtda chin bo'lolmaydi. istisno qonuni uchinchi istisno qonuni nozidlik qonunining mantiqiy davomi bo'lib, fikrning to'liq mazmunini kamrab olib bayon qilingan ikki zid fikrdan biri chin, boshqasi xato, uchinchisiga o'rin yo'q ekanligini ifodalaydi. bu qonun «a v yoki v emasdir» formulasi orqali beriladi. uchinchisi istisno qonuni tushunchalar o'rtasidagi zid munosabatlarni ifodalaydi. masalan, «toshkent-o'zbekistonning poytaxti». «toshkent-o'zbekistonning poytaxti emas». bu muloxazalar birgalikda chin ham, xato ham bo'la olmaydi. ulardan biri chin, ikkinchisi xato, uchinchi mulohazaga o'rin yo'k. etarli asos qonuni inson tafakkuriga xos bo'lgan bu qonunni birinchi marta nemis faylasufi va matematigi leybnits ta'riflab bergan. uning ta'kidlashicha, barcha mavjud narsalar o'zining mavjudligi uchun etarli asosga ega. har bir buyum va xodisaning real asosi bo'lgani kabi, ulariing in'ikosi bo'lgan fikr-muloxazalar ham asoslangan bo'lishi kerak. etarli asos qonunining bu talabi quyidagi …

4 / 21

ing o'zini emas, balki biror bir belgisini aks ettirgan tushuncha abstrakt (mavhum) tushuncha deyiladi. “sof”, “ulug'vor”, “tubanlik”. bir-birini taqozalovchi, biri ikkinchisi orqali aniqlanuvchi tushunchalar nisbatdosh tushunchalar deyiladi. masalan: “ish-ishchi”, “bog'-bog'bon”, “kitob-kiobxon”. tushunchaning turlari biri ikkinchisiga bog'liq bo'lmagan tushunchalar nisbatsiz tushunchalar deyiladi. masalan: “eshik-samolyot”, “osmon-kitobxon”, “dengiz – o'yinchoq”. ijobiy tushuncha deb narsa va xodisaga muayyan belgining xosligini ifodalovchi tushunchaga aytiladi.masalan: “farosatli”,”vijdonli”, “badavlat”. predmet-xodisaga muayyan belgining xos emasligini ifodalovchi tushuncha salbiy deb ataladi. masalan: “beandisha”, “odobsiz”. tushunchaning turlari tushunchalarning xajmiga ko'ra turlari : yakka va umumiy, hajmsiz, jamlovchi. alohida predmet yoki xodisani aks ettirgan tushunchaga yakka tushuncha deyiladi. masalan: “o'zmu”, “tatu nurafshon filiali”. predmet-xodisalar turkumi aks ettirgan tushuncha umumiy tushunchadir. masalan: “talaba”, “daraxt”, “institut”, “filial”. voqelikda mavjud bo'lmagan, insonlar tomonidan o'ylab topilgan tushuncha xajmsiz tushuncha deyiladi. masalan: “alvasti”, “qorbobo”, “ajina”, “dev”. bir guruh narsani yaxlit aks ettirgan tushunchaga jamlovchi tushuncha deyiladi. masalan: “o'rmon”, “flot”, “bog'”, “kutubxona”. . tushunchalar o'rtasidagi munosabatlar mantiqda tushunchaning …

5 / 21

unosabati xajmlari o'zaro kesishadigan tushunchalar o'rtasida yuzaga keladi.masalan: a-talabalar v-sportchilar tushunchalar o'rtasidagi munosabatlar sig'ishmaydigan tushunchalar o'rtasida ham uch munosabat mavjud: 1.birga bo'ysunish 2. qarama-qarshilik 3. zidlik. birga bo'ysunish munosabatida xajmi keng bo'lgan tushunchaga shu xajmga kiruvchi o'zaro teng bo'lgan tushunchalarning bo'ysunishi tushuniladi. qarama-qarshilik munosabatida tushunchalarning xajmi bir-birini istesno qiladi. qarama-qarshilik munosabatida tushunchalar o'zlari bo'ysunadigan tushunchaning xajmini to'liq egallay olmaydi. zidlik munosabatida tushunchalardan biri narsaning birorta xususiyatini ifodalasa, ikkinchisi uni inkor qiladi. mantiqiy amallar tushunchalarda olib boriladigan mantiqiy amallar: chegaralash, umumlashtirish, bo'lish va turkumlashdir.tushunchani chegaralash xajmi keng tushunchadan xajmi tor tushunchaga o'tishdir. tushunchani umumlashtirish xajmi tor tushunchadan xajmi keng tushunchaga o'tishdir. turkumlash narsalarning o'xshashligi va farqiga qarab sinflarga ajratishdir. masalan: d.i.mendelev davriy sistemasi har bir elementni atom og'irligining o'sib borishi tartibida joylashtirilgan. ikki yoki undan ortiq tushuncha birlashtirilishi tushunchalarni qo'shish deyiladi. masalan, tosh+baqa= toshbaqa, kino+teatr = kinoteatr, gul+toj+xo'roz= gultojixo'roz. e'tiboringiz uchun kattakon rahmat hurmatli talabalar ma'ruzachi: gumanitar fanlar kafedrasi mudiri, falsafa …

Want to read more?

Download all 21 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mantiqilminingpredmeti,asosiyqonunlari"

10-mavzu: mantiq ilmining predmeti, asosiy qonunlari. tushuncha tafakkur shakli sifatida 10-mavzu: mantiq ilmining predmeti, asosiy qonunlari. tushuncha tafakkur shakli sifatida ma'ruzachi: gumanitar fanlar kafedrasi mudiri, falsafa fanlari bo'yicha falsafa doktori (phd), raxmonov do'stmurod abdinazarovich muhammad al‑xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti nurafshon filiali ma'ruza rejasi: 1. mantik ilmining asosiy masalalari. 2. tafakkurning mantiqiy shakllari va qonunlari. 3. tushunchaning ta'rifi, tuzilishi va turlari. “mantiq” tushunchasi “mantiq” (logika) atamasi grekcha “logos” so'zidan kelib chiqqan bo'lib,“fikr”, “so'z”, “aql-idrok”, “qonuniyat” ma'nolarini anglatadi va hozirgi vaqtda uchta asosiy mazmunda qo'llaniladi: birinchidan, u voqea-hodisalarning o'...

This file contains 21 pages in PPTX format (464.1 KB). To download "mantiqilminingpredmeti,asosiyqonunlari", click the Telegram button on the left.

Tags: mantiqilminingpredmeti,asosiyqo… PPTX 21 pages Free download Telegram