biosfera va noosfera ta’limoti

DOCX 16 pages 770.6 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 770.6 KB

File type DOCX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

biosfera va noosfera ta’limoti reja kirish 1. biosfera haqidagi ta’limot 2. noosfera ta’limoti 3. biosfera va noosferaning o‘zaro bog‘liqligi xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish insoniyat va tabiat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik qadimdan inson tafakkurining markazida bo‘lgan. tabiiy muhitda yuz beradigan jarayonlar, tirik organizmlarning hayoti va inson faoliyatining tabiatga ta’siri haqidagi bilimlar biosfera ta’limotining shakllanishiga asos bo‘ldi.xx asr boshlarida rus olimi vladimir ivanovich vernadskiy tomonidan “biosfera” tushunchasi ilmiy asosda ishlab chiqildi. u yerning barcha tirik mavjudotlari, ularning yashash muhiti va modda hamda energiya almashinuvi yagona tizimni tashkil etishini ilmiy jihatdan isbotladi.biosfera haqidagi ta’limot insoniyatning tabiatdagi o‘rnini, u bilan o‘zaro aloqasini chuqur tushunishga yordam berdi. keyinchalik bu g‘oya “noosfera” — ya’ni inson tafakkuri va ongining sayyoraviy miqyosdagi ta’siri haqidagi ta’limot bilan boyitildi.noosfera insoniyatning ilmiy tafakkuri, texnika taraqqiyoti va ekologik ong orqali tabiatni ongli ravishda boshqarish bosqichini anglatadi. bu bosqichda inson o‘z faoliyati bilan biosferaning barqarorligini saqlash uchun mas’uldir.biosfera va noosfera ta’limotlarini o‘rganish zamonaviy ekologik …

2 / 16

. v.i. vernadskiy tomonidan biosfera nazariyasining shakllanishi biosfera nazariyasining asosiy shakllantiruvchisi rus tabiatshunosi, geokimyogar va biokimyogar vladimir ivanovich vernadskiy (1863–1945) hisoblanadi. u o’zining ilmiy faoliyati davomida tabiatdagi tirik va jonsiz moddalar o’rtasidagi bog’lanishlarni chuqur o’rganib, biosferani yerning tiriklik qobigi sifatida ta’riflagan. vernadskiy 1926-yilda chop etilgan “biosfera” asarida bu tushunchani ilmiy asosda ishlab chiqqan bo’lib, unda biosferani quyosh energiyasi ta’sirida tirik organizmlarning faol ishtiroki bilan moddalar aylanishi sodir bo’ladigan yaxlit tizim deb ko’rsatgan. u shuningdek, 1944-yilda “noosfera” kontseptsiyasini taklif etib, biosferaning inson aqli ta’sirida evolyutsiyalashishi haqida fikr yuritgan.vernadskiy nazariyasining shakllanishi xix asr oxiri va xx asr boshidagi ilmiy kashfiyotlar bilan chambarchas bog’liq. o’sha davrda geologiya, biologiya va kimyoning rivojlanishi tirik organizmlarning yer qobig’iga ta’sirini ko’rsatdi. masalan, fransuz olimi eduard syus 1875-yilda “biosfera” atamasini birinchi marta ishlatgan bo’lsa-da, vernadskiy uni to’liq nazariyaga aylantirdi. u tirik moddaning (biota) geokimyoviy jarayonlardagi rolini ta’kidlab, “tirik modda” tushunchasini kiritdi. bu tushuncha bo’yicha, tirik organizmlar nafaqat o’zlarini …

3 / 16

sini ta’sir qilgan. xx asrning birinchi yarmida vernadskiy shogirdlari, jumladan, aleksandr oparin va vladimir sukachev, uning g’oyalarini rivojlantirib, biogeotsenoz va biogen tushunchalarini kiritdilar.vernadskiy nazariyasining shakllanishida uning shaxsiy tajribasi ham muhim rol o’ynagan. u sankt-peterburg universitetida professor bo’lib ishlagan, keyin krimin va ukrainada geologik ekspeditsiyalarga rahbarlik qilgan. bu sayohatlar davomida u tabiatdagi o’zaro bog’liqliklarni kuzatgan. masalan, okean tubidagi cho’kindi jinslarning tirik organizmlar ishtirokida shakllanishini o’rganib, biosferaning global miqyosdagi ta’sirini isbotlagan. uning nazariyasi bugungi kunda ekologiya va barqaror rivojlanish fanlarining asosini tashkil etadi. biosfera nazariyasi tiriklikning yerda paydo bo’lishi va evolyutsiyasini tushuntirishda muhim vosita bo’lib, insonning tabiatga ta’sirini cheklash zarurligini ko’rsatadi. vernadskiy o’z asarlarida inson faoliyatining biosferaga salbiy ta’sirini oldindan bashorat qilgan bo’lib, bugungi iqlim o’zgarishlari va biologik xilma-xillikning yo’qolishi bu bashoratni tasdiqlaydi. biosferaning tuzilishi va asosiy tarkibiy qismlari biosferaning tuzilishi murakkab va ko’p qatlamli bo’lib, u yerning turli qatlamlarini o’z ichiga oladi. biosfera atmosferaning ozon qatlami (taxminan 20–25 km balandlikgacha), litosferaning …

4 / 16

ng umumiy biomassasi taxminan 2–3 trillion tonnani tashkil etadi. o’simliklar biomassasining 99 foizini tashkil etsa, hayvonlar va mikroorganizmlar qolgan qismini egallaydi. masalan, okean fitoplanktoni global biomassaning katta qismini hosil qiladi va fotosintez orqali kislorod ishlab chiqaradi.bioinert modda tirik organizmlarning faoliyati natijasida hosil bo’lgan moddalar bo’lib, ular tirik va jonsiz tabiat o’rtasidagi o’tish zonasi hisoblanadi. bunga tuproq, cho’kindi jinslar, organik birikmalar kiradi. masalan, o’simlik qoldiqlari tuproqda g’oyib bo’lib, humus hosil qiladi, bu esa tuproq unumdorligini ta’minlaydi. inert modda esa tiriklik ta’siridan mustaqil bo’lib, tosh jinslari, suv va havo kabi komponentlarni o’z ichiga oladi. ular biosferaning asosiy “skeleti” bo’lib, tirik modda ular ustida faoliyat yuritadi.biosferaning tuzilishida biogeotsenozlar muhim o’rin tutadi. biogeotsenoz – bu ma’lum bir hududda o’simliklar, hayvonlar, mikroorganizmlar va ularning yashash muhiti birligi bo’lib, u ekotizimning asosiy birligi hisoblanadi. masalan, o’rmon biogeotsenozi daraxtlar, yovvoyi hayvonlar va tuproq mikrofaunasidan tashkil topib, moddalar aylanishini ta’minlaydi. biosferaning vertikal tuzilishi ham xilma-xil: yer yuzasi qatlami …

5 / 16

n bo’lib, u 3,5 milliard yil davomida rivojlangan. bugungi kunda inson faoliyati bu tuzilishga katta ta’sir ko’rsatmoqda, shuning uchun uni saqlash masalasi dolzarbdir. biosferada moddalar va energiya aylanishi jarayonlari biosferada moddalar va energiya aylanishi tabiatning asosiy qonuniyatlaridan biri bo’lib, u yaxlitlik va barqarorlikni ta’minlaydi. energiya asosan quyoshdan kelib, fotosintez orqali o’simliklar tomonidan qabul qilinadi. quyosh energiyasining faqat 0,1–0,2 foizi yer yuzasiga tushib, tirik modda tomonidan ishlatiladi, qolgan qismi esa issiqlik shaklida tarqaladi. energiya oqimi bir tomonlama bo’lib, har bir trofik darajada 10 foizga kamayadi, ammo moddalar qayta ishlanadi va davriy aylanish sodir bo’ladi.moddalar aylanishi biogeokimyoviy sikllar shaklida amalga oshiriladi. uglerod sikli fotosintez va respiratsiya orqali sodir bo’lib, o’simliklar co₂ ni qabul qilib, uglevodlarni hosil qiladi, hayvonlar esa ularni parchalab, co₂ ni qaytaradi. okeanlar uglerodning katta ombori bo’lib, fitoplankton orqali siklni boshqaradi. azot sikli esa azot biriktiruvchi bakteriyalar ishtirokida amalga oshiriladi: ular havo azotini ammoniaksimga aylantirib, o’simliklar uchun foydali qiladi. keyin …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "biosfera va noosfera ta’limoti"

biosfera va noosfera ta’limoti reja kirish 1. biosfera haqidagi ta’limot 2. noosfera ta’limoti 3. biosfera va noosferaning o‘zaro bog‘liqligi xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish insoniyat va tabiat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik qadimdan inson tafakkurining markazida bo‘lgan. tabiiy muhitda yuz beradigan jarayonlar, tirik organizmlarning hayoti va inson faoliyatining tabiatga ta’siri haqidagi bilimlar biosfera ta’limotining shakllanishiga asos bo‘ldi.xx asr boshlarida rus olimi vladimir ivanovich vernadskiy tomonidan “biosfera” tushunchasi ilmiy asosda ishlab chiqildi. u yerning barcha tirik mavjudotlari, ularning yashash muhiti va modda hamda energiya almashinuvi yagona tizimni tashkil etishini ilmiy jihatdan isbotladi.biosfera haqidagi ta’limot insoniyatning tabiatdagi o‘rnini, u bila...

This file contains 16 pages in DOCX format (770.6 KB). To download "biosfera va noosfera ta’limoti", click the Telegram button on the left.

Tags: biosfera va noosfera ta’limoti DOCX 16 pages Free download Telegram