o'zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o'rganilishi

DOCX 22 pages 193.3 KB Free download

22 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 193.3 KB

File type DOCX

Pages 22

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 22

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi urganch innovatsion universiteti filolgiya va tillarni o‘qitish: o‘zbek tili (sirtqi) ta’lim yo‘nalishi: 23/02-guruh talabasi fazilatning “hozirgi o‘zbek adabiy tili” fanidan kurs ishi mavzu: o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi topshirdi: fazilat qabul qildi: gulumov maqsud urganch – 2025 mavzu: o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi mundarija: kirish .3 i bob. nisbat kategoriyasining nazariy asoslari .6 1.1. nisbat kategoriyasining mohiyati, mazmuni va grammatik tabiati .6 1.2. nisbat turlarining shakllanishi va ularning morfologik ifoda vositalari .9 ii bob. o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriya- sining tadqiqi va hozirgi holati 12 2.1. o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilish tarixi va ilmiy talqinlari 12 2.2. hozirgi o‘zbek tilida nisbat shakllarining qo‘llanish xususiyatlari va amaliy ko‘rinishlari 15 xulosa 18 foydalanilgan adabiyotlar 21 kirish kurs ishining dolzarbligi: tilshunoslik fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biri fe’l kategoriyalarini o‘rganishdir, chunki fe’l tilning harakat, holat va jarayonni ifodalovchi markaziy bo‘g‘ini hisoblanadi. fe’lning grammatik tizimi o‘zbek tilida nihoyatda …

2 / 22

, “qutadg‘u bilig”, “devonu lug‘otit-turk”, “hibatul-haqoyiq” kabi asarlarda nisbat shakllari keng ishlatilgan bo‘lib, bu hodisaning tarixiy ildizi va mustahkam grammatik tizim sifatida shakllanganini ko‘rsatadi. shu sababli, nisbat kategoriyasining o‘rganilishi nafaqat hozirgi o‘zbek tili grammatikasini, balki butun turkiy tillarning grammatik taraqqiyotini o‘rganishda ham muhim ilmiy ahamiyatga ega[footnoteref:1]. [1: hojiyev a. o‘zbek tili izohli lug‘ati. – toshkent: o‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006.] nisbat kategoriyasi deganda fe’l orqali ifodalangan harakatning bajaruvchisi bilan obyekti o‘rtasidagi grammatik munosabat tushuniladi. bu munosabatlar tildagi morfologik vositalar yordamida ifodalanadi. o‘zbek tilida nisbatning to‘rtta asosiy turi mavjud: faol (asosiy) nisbat, majhul nisbat, o‘zaro (birgalik) nisbat va orttirma (sabab) nisbat. har biri ma’lum grammatik qo‘shimchalar yordamida hosil qilinadi va o‘ziga xos semantik ma’noni bildiradi. masalan, “yozmoq” – faol, “yozilmoq” – majhul, “yozishmoq” – o‘zaro, “yozdirmoq” – orttirma nisbat shakllaridir. har bir nisbat shakli so‘zning ma’nosiga yangi grammatik va semantik jihat qo‘shadi, shu orqali fikrni aniqlik bilan ifodalash imkonini yaratadi. o‘zbek tilshunosligida …

3 / 22

obyektga yoki boshqa shaxsga yo‘nalishining grammatik ifodasini o‘rganish tilning ichki mantiqiy mexanizmini anglashda juda muhimdir. nisbat kategoriyasi so‘z yasalish, fe’l shakllanishi va sintaktik munosabatlarning shakllanishida markaziy rol o‘ynaydi. bundan tashqari, nisbatning o‘rganilishi o‘zbek tili grammatikasini o‘qitish, tarjima jarayonlarini takomillashtirish va lingvodidaktika sohasida ham katta amaliy ahamiyatga ega. kurs ishining maqsadi – o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining shakllanishi, turlari, grammatik ifoda vositalari hamda ularning semantik xususiyatlarini o‘rganish, shuningdek, bu kategoriya haqidagi ilmiy qarashlarni tahlil qilishdan iborat. kurs ishining vazifalari: 1. nisbat kategoriyasining nazariy asoslarini yoritish; 2. nisbat turlarining morfologik va semantik xususiyatlarini tahlil qilish; 3. o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilish tarixini ko‘rsatish; 4. hozirgi o‘zbek tilida nisbat shakllarining qo‘llanish xususiyatlarini amaliy jihatdan tahlil etish. kurs ishining obyekti – o‘zbek tili grammatik tizimida fe’l so‘z turkumi. kurs ishining predmeti – fe’lning nisbat shakllari, ularning grammatik va semantik xususiyatlari. metodologik asos sifatida struktur-morfologik, semantik, tarixiy-qiyosiy va tizimli yondashuvlardan foydalaniladi. bu metodlar yordamida nisbatning shakl …

4 / 22

ining tahlili, shuningdek, o‘zbek tilining grammatik tizimini zamonaviy yondashuvlar asosida qayta baholash uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. umuman olganda, o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi fe’lning semantik imkoniyatlarini chuqur tahlil qilish, harakatning bajaruvchi va obyekti o‘rtasidagi grammatik munosabatni anglash, shuningdek, o‘zbek tili morfologik tizimining mukammalligini ko‘rsatishda muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. kurs ishining tuzilishi kirish, ikki bob, har bobda ikki bo‘lim, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. i bob. nisbat kategoriyasining nazariy asoslari 1.1. nisbat kategoriyasining mohiyati, mazmuni va grammatik tabiati o‘zbek tili grammatik tizimining asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lgan fe’l o‘zining shakl, ma’no va funksional imkoniyatlari bilan tilda alohida o‘rin egallaydi. fe’l so‘z turkumi harakat, holat, jarayon, voqea yoki ish-harakatni ifodalaydi va shu tufayli tilning eng faol qatlamlaridan biri hisoblanadi. fe’lning grammatik tizimi murakkab bo‘lib, u zamon, shaxs, mayl, bo‘lishlilik, bo‘lishsizlik, nisbat kabi kategoriyalar orqali o‘z ma’nosini aniqlashtiradi. ayniqsa, nisbat kategoriyasi fe’lning semantik tuzilmasida harakatning bajaruvchisi (subyekti) bilan obyekti o‘rtasidagi …

5 / 22

oki bir nechta shaxsning o‘zaro harakati (o‘zaro nisbat), yozdirmoq – bir shaxs boshqa birovga harakatni bajartiradi (orttirma nisbat). nisbat kategoriyasi morfologik jihatdan fe’lga qo‘shimchalar orqali ifodalanadi. ularning shakllanishi o‘zbek tili grammatik tizimining morfologik qonuniyatlariga asoslanadi. bu qo‘shimchalar asosan so‘zning ildiziga qo‘shilib, fe’lning semantik yo‘nalishini o‘zgartiradi. masalan: · -il, -in qo‘shimchalari majhul nisbatni hosil qiladi (yuvildi, qurildi, yozildi); · -dir, -tir, -ir qo‘shimchalari orttirma nisbatni bildiradi (o‘qitdi, yozdirdi, ayttirdi); · -ish, -sh qo‘shimchalari o‘zaro nisbatni ifodalaydi (gaplashdi, urishdi, yozishdi). ushbu shakllar yordamida fe’lning grammatik ma’nosi kengayadi va u turli sintaktik vazifalarni bajarish imkoniyatiga ega bo‘ladi. nisbat kategoriyasining grammatik tabiati shundaki, u fe’lning harakat yo‘nalishini o‘zgartirib, unga qo‘shimcha grammatik va semantik yuklama beradi. shu bois, nisbat morfologik kategoriya bo‘lish bilan birga, semantik kategoriya hamdir. nisbat kategoriyasi grammatik jihatdan tildagi subyekt-obyekt munosabatini belgilovchi vositadir. har bir fe’lning semantik tuzilmasida “kim harakatni bajaradi” va “harakat kimga ta’sir qiladi” degan ikki komponent mavjud. fe’lning turli …

Want to read more?

Download all 22 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o'zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o'rganilishi"

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi urganch innovatsion universiteti filolgiya va tillarni o‘qitish: o‘zbek tili (sirtqi) ta’lim yo‘nalishi: 23/02-guruh talabasi fazilatning “hozirgi o‘zbek adabiy tili” fanidan kurs ishi mavzu: o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi topshirdi: fazilat qabul qildi: gulumov maqsud urganch – 2025 mavzu: o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi mundarija: kirish .3 i bob. nisbat kategoriyasining nazariy asoslari .6 1.1. nisbat kategoriyasining mohiyati, mazmuni va grammatik tabiati .6 1.2. nisbat turlarining shakllanishi va ularning morfologik ifoda vositalari .9 ii bob. o‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriya- sining tadqiqi va hozirgi holati 12 2.1. o‘zbek tilshunosligida nisbat kateg...

This file contains 22 pages in DOCX format (193.3 KB). To download "o'zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o'rganilishi", click the Telegram button on the left.

Tags: o'zbek tilshunosligida nisbat k… DOCX 22 pages Free download Telegram