nisbiylik nazariyasi va nisbiylik miqdori

DOC 15 pages 168.0 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 168.0 KB

File type DOC

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

nisbiylik nazariyasi va nisbiylik miqdori nisbiylik nazariyasi ochilgandan hozirgi kunga kelib bir qarashda aql o‘yinidek ko‘ringan holatidan tartibli, nazariy jihatdan puxta, amaliyotda esa to‘liq o‘z o‘rnini topgan fizik nazariya bo‘lib, olamni tushunishimiz asosi, olamning hozirgi zamon fizik manzarasini tushuntirishning bir qismidir. tabiiyki, bu nazariya fizikani o‘qitish jarayonida ham o‘z o‘rnini topishi kerak. nisbiylik nazariya g‘oyasi tushuntirishning asosiy qiyinchiligi uning qoidala-rini g‘ayri nisbiyligi ongli qarashga qarama-qarshidek tuyulishidir. bunday psixologik to‘siqdan sakrab o‘tish, so‘zsiz, ma’lum qiyinchilik bilan bog‘liq. bunga sabab nisbiylik nazariyasining o‘zi emas, balki uni tushuntirish metodining qoniqarli emasligidir. haqiqatan ham, nisbiylik nazariyasining u yoki bu qoidasi chuqur asoslanmay (ko‘pincha mutlaqo asoslanmay), sof holda beriladi va bu qoida odatdagi qarashlarga zid keladi, natijada inson haqiqatan ham g‘alati-“jumboq” holatga tushib qoladi. odatdagi qarashlarga suyanib, inson yangi qoidani tabiiy ko‘rinishda tushunishga harakat qiladi-yu bu o‘rinishlari bekor ketadi shuning uchun inson yangi qoidaning ma’nosini tushunmay yodlab olishga intiladi. misol tarikasida sanoq sistemasining harakat yo‘nalishiga …

2 / 15

ni payqash mumkin. bu esa, nisbiylik tamoyiliga zid. bundan, sterjen qanday sanoq sistemasiga joylashtirmaylik, uning uzunligi o‘zgar-masligi kelib chiqadi. demak, har ikki fikr-uzunlikning qisqarishi va uzunlikning o‘zgarmasligi sirtdan qaraganda bir-biriga qarama-qarshi fikrlar, har ikkisi ham absolyut haqiqatdir, ammo qoidani aniq, ravon ifodalanmaganligi natijasida anglashilmovchilik yuzaga keladi. birinchi holda uzunlikning qisqarishi deyilganda relyati-vistik; uzunlik tushunilgan, ya’ni harakatlanayotgan sterjenning qo‘zg‘almas chizg‘ich yordamida o‘lchangan uzunligi tushunilgan. ikkinchi holda har qanday sanoq sistemasi ichida sterjen uzunligi o‘zgarmaydi, ya’ni qanday bo‘lgan bo‘lsa, shundayligicha qoladi deganimizda, biz uning xususiy uzunligini, ya’ni sterjenga nisbatan tinch turgan chmzg‘ich yordamida o‘lchangan uzunligini tushuna-miz, bu uzunlik haqiqatda ham invariantdir. bu misoldan ko‘rinib turibdiki, relyativistik effekt haqida shoshma-shosharlik bilan o‘z-o‘zidan yuz berishi mumkin bo‘lgan hodisadek gapirib yurish o‘rinsiz ekan. bularni o‘rganish juda aniq va bir xil ma’noli muhokamani talab qiladi. relyativistik qoidalarning g‘ayri tabiiyligini uqtirib o‘tirishning hojati yo‘q. nisbiylik nazariyasida hech qanday g‘ayri tabiiylik yo‘q, uni nojiddiy mantiqan noto‘g‘ri bayon etishda …

3 / 15

ga ega bo‘lmaydilar. nisbiylik tamoyilining turli talqinlarini berishda bu talqinlarning teng ma’noli ekanligini ifodalash zarur. inersial sanoq sistemasining o‘zida turib uning harakatini aniqlash mumkin emasligiga e’tiborni qaratmoq kerak. barcha inersial sanoq sistemalari teng huquqliligiga e’tiborni qaratmoq, ularning teng huquqliligidan kelib chiqadiki, boshlang‘ich shart bir xil bo‘lganda mexanik hodisalarning hammasi bir xil kechadigan, shuning uchun bir xil qonun-nyuton qonunlari bilan ifodalanadi. so‘ngra tezliklarni qo‘shishning klassik qonuni ko‘rib chiqiladi. nyuton mexanikasi bilan maksvell elektrodinamikasi orasidagi qarama-qarshilik enshteyn tomonidan nisbiylik nazariyasini yaratilishiga sabab bo‘ldi. bundan nisbiylik nazariyasining asosiy postulatlari hisoblangan haqiqiy natijalar kelib chiqdi: a) eynshteynning nisbiylik tamoyili: barcha inersial sanoq sistemalarida tabiatdagi hodisalar bir xil kechadi va bir xil qonun bilan ifodalanadi; b)yorug‘lik tezligining invariantlik tamoyili: barcha inersial sanoq sistemalarida yorug‘likning vakuumdagi tezligi bir xil. a.eynshteyn yuqorida qayd etilgan ikki postulatga asoslanib, yangi fizik nazariyani-nisbiylik nazariyasini yaratdi. lekin, buning uchun u fazo va vaqt xossalari haqidagi mavjud tasavvurni qayta ko‘rib chiqishga majbur …

4 / 15

tezligi ham s ga teng bo‘ladi. shuni e’tiborga olsak, oxirgi formula quyidagi ko‘rinishga keladi: bundan . shunday qilib, qo‘yilgan faraz isbotlanadi. tezliklarni qo‘shishning relyativistik qonuni klassik qonun bilan almashtirishda, o‘tkazilgan nisbiy xatolikni topish mumkin. o‘quvchilar mana bunday holdagi xatolikni hisoblasalar foydali, ya’ni ikkinchi kosmik tezlik ( ) bilan harakatlanayotgan raketa ichida, havodagi tezligi ( ) bo‘lgan tovush tarqalmoqda. bunda xatolik , ya’ni milliarddan to‘rt foiz bo‘ladi. demak, bu holatda tezliklarni qo‘shishning relyativistik qonuni amalda tezliklarni qo‘shishning klassik nazariyasidek natija beradi. tezlik yorug‘lik tezligiga nisbatan ko‘p marta kichik bo‘l-ganida klassik formula asosida hisoblash bajarilsa, xatolik e’tiborga olinmaydigan darajada kichik bo‘ladi. shu misollar asosida fizik nazariyalar orasidagi moslik tamoyili muhokama qilinadi. nihoyat, tezliklarni qo‘shishning relyativistik qonuniga asoslanib, biron jism (yoki zarra) ixtiyoriy inertsial sanoq sistemasi yorug‘likning vakuumdagi tezligiga niobatan birmuncha kichik tezlik bilan harakatlanayotgan bo‘lsa, uning ixtiyoriy boshqa bir iss dagi tezligi ham yorug‘lik tezligidan kichik bo‘lishini ko‘rsatamiz. demak, yorug‘likning vakuumdagi tezligi …

5 / 15

ikasining qo‘llanish chegarasini ko‘rsatish; -misollar asosida moslik tamoyilini ma’nosini va umumiy nazariyadan klassik chegaraviy holga o‘tish qoidasini tushuntirish; -misol asosida bo‘lsa-da, yorug‘lik tezligining vakuumdagi tezligini chegaraviy ekanini asoslash. aynan shu tasavvurlar asosida tezliklarni qo‘shishning relyativistik qonunining kiritishni va uni maxsus nisbiylik nazariyasi postulatlari asosida keltirib chiqarishni tavsiya qilamiz. bir vaqtlilikning nisbiyligi. nyuton mexanikasida voqealar barcha inersial sanoq sistemalarda bir vaqtda sodir bo’ladi deb hisoblanar edi. maxsus nisbiylik nazariyasining postulatalaridan quyidagi xulosa kelib chiqadi. bir sanoq sistemasida ikkita voqea (bir-biriga yaqin nuqtalarda) bir vaqtda yuz bersa, lekin boshqa sanoq sistemalarda bir vaqtda yuz bermaydi. quyidagi bir tajribani tasavvur qilaylik. bir-biriga nisbatan x o’qi bo’yicha ( tezlik bilan harakat qilayotgan ikkita k va k’ inersial sanoq sistemasini (31-rasm) ko’rib chiqaylik. 31-rasm ularning markazida 0 va 0’ nuqtalari ustma-ust tushgan paytdan boshlab ikkala sanoq sistemasida vaqtni (t va t’) hisoblaymiz. t=t’=0 paytda koordinata boshlarida yorug’lik chaqnagan bo’lsin. bunda yorug’lik signali hamma tomonga tarqala …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "nisbiylik nazariyasi va nisbiylik miqdori"

nisbiylik nazariyasi va nisbiylik miqdori nisbiylik nazariyasi ochilgandan hozirgi kunga kelib bir qarashda aql o‘yinidek ko‘ringan holatidan tartibli, nazariy jihatdan puxta, amaliyotda esa to‘liq o‘z o‘rnini topgan fizik nazariya bo‘lib, olamni tushunishimiz asosi, olamning hozirgi zamon fizik manzarasini tushuntirishning bir qismidir. tabiiyki, bu nazariya fizikani o‘qitish jarayonida ham o‘z o‘rnini topishi kerak. nisbiylik nazariya g‘oyasi tushuntirishning asosiy qiyinchiligi uning qoidala-rini g‘ayri nisbiyligi ongli qarashga qarama-qarshidek tuyulishidir. bunday psixologik to‘siqdan sakrab o‘tish, so‘zsiz, ma’lum qiyinchilik bilan bog‘liq. bunga sabab nisbiylik nazariyasining o‘zi emas, balki uni tushuntirish metodining qoniqarli emasligidir. haqiqatan ham, nisbiylik nazariyasining...

This file contains 15 pages in DOC format (168.0 KB). To download "nisbiylik nazariyasi va nisbiylik miqdori", click the Telegram button on the left.

Tags: nisbiylik nazariyasi va nisbiyl… DOC 15 pages Free download Telegram