movarounnahrda islom dining tarqalishi

DOCX 12 pages 44.8 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 44.8 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

o`rta osiyoda islom dinining tarqalishi mavzu: movarounnahrda islom dining tarqalishi reja: 1. islom dini kirib kelguniga qadar o’rta osiyodagi vaziyat. 1. islom dinining o’rta osiyoga kirib kelishi va yoyilishi. 2. o’rta osiyoda islom dinining o’rni va unga munosabat. kishilik jamiyati rivojlanishi nihoyatda murakkab va ziddiyatli, unga turli ichki va tashqi, moddiy, iqtisodiy va g’oyaviy-mafkuraviy omillar ta'sir qiladi. ma'naviyat tarixi va qonuniyatlarini o’rganishni o’rta asrlar bilan cheklab bo’lmaydi. o’rta asrlardan keyin esa renessans (g’arb uyg’onish davri) va ayniqsa ma'rifatparvarlikdan boshlab diniy-falsafiy omillar ma'naviyat rivojlanishida belgilovchi mavqeini yo’qotadi. sharq xalqlari ma'naviyatida bu hol bir oz keyinroq va boshqacharoq sodir bo’ladi. hozirgi zamonda jahonning deyarli barcha xalqlari ma'naviyati ko’proq dunyoviylik negizida rivojlanmoqda, garchi dinlarning ta'siri juda kuchli bo’lsada, shu sababdan ma'naviyatning umumtarixiy rivojlanish bosqichlarini aniqlashda bir tamoyilga emas, birdaniga ikki-uch tamoyilga suyangan ma'qulroq. masalan, diniy-falsafiy, ijtimoiy, tarixiy, nazariy kulturologik tamoyillar asosida kompleks yondashish samarali bo’ladi. xx va xxi asrlar tutashi davrida hatto ijtimoiy-siyosiy …

2 / 12

y-iqtisodiy, ma'naviy-madaniy tanazzul bosqichi. - mustamlakachilik davri madaniyati. - istiqlol davri madaniyati. demak, o’rta osiyoda islom dini kirib kelgnunga qadar ma'naviyat shakllanishi va rivojlanishiga tarixiy bosqichlarini 2 ta, ya'ni, eng qadimgi davr va ilk zardushtiylik bosqichi va islomgacha bo’lgan diniy-mafkuraviy plyuralizm bosqichi. birinchi bosqich ma'naviyati neolit, ya'ni, yangi tosh asri oxiridan to yunon istilosigacha bo’lgan davrga to’gri keladi. bu bosqich ma'naviyati haqida tasavvurlarimiz unchalik chuqur va yaxlit emas. bu tosh asrida yashagan ajdodlarimizning qarashlari, e'tiqodlari, olamga munosabati, turmush tarzi to’g’risida qoyalardagi suratlar, turkiy xalqlar og’zaki ijodida saqlanib qolgan arxaik unsurlar, qoldilar, o’g’iznoma, asotirlar, hamda arxeologik qazuvlarda topilgan moddiy-siyosiy va e'tiqod ibodatga oid ashyoviy dalillar orqali bilamiz. ta'kidlash lozimki, bu davrda dastlab narsalarga va sanamlarga sig’inish (fetishizm) s’ngra turli hodisa va ruhlarga sig’inish (animizm – tabiatni jonlantirish), so’ngra tangri, ko’k, axuramazda kabi bosh xudo, ezgulik va xayot timsollariga ularning turli ko’rinishlariga – g’ayritabiiy kuchlar, ma'budalarga sig’inish qaror topgan. mis va bronza …

3 / 12

bo’lgan bir necha qadimgi davlatlar bo’lgani tilga olinadi. bular katta xorazm, baqtriya, sug’diyona davlatlaridir. ma'naviyatimiz rivojlanishining birinchi bosqichidayoq ajdodlarimiz ezgulik va yovuzlik, burch va or-nomus, vatanparvarlik va ozodlik, mardlik va fidoiylik kabi yuksak amallarni, abadiy qadriyatlarni chuqur idrok etganini va ijodlarida muxrlab qoldirganining guvoxi bo’lamiz. birinchi bosqichning oxirgi choragida sug’oriladigan dehqonchilik ancha rivojlandi. bu ajdodlarimiz falsafiy ta'limotlar va ibodat amaliyotida ilohiylashtirishga, muqaddaslashtirishga sabab bo’ldi. ikkinchi bosqich ma'naviyati islomgacha bo’lgan diniy-mafkuraviy plyuralizm bosqichi bu bosqich iskandar zulkarnayn istilosidan arablar istilosiga qadar, ya'ni taxminan ming yildan sal ko’prok davom etdi. bu davrda xalqlarning madaniyatining qorishuvi, aholi migratsiyasi va tarkibi o’zgarishi avvalgi bosqichga nisbatan ancha kuchaygan va tezlashgan. ikkinchi bosqichda biz markaziy osiyoda juda rang-barang madaniyat, boy shaharlar, yuksak ma'naviyat vujudga kelganini ko’ramiz. samarqand, buxoro, xiva, urganch, termiz, navtoka (nasaf), kesh, asxikent, varaxsha, marv, balx, nisa, xarayva (xirot), urva (tus) shaxarlari gullab yashnadi. zardushtiylik bilan bir qatorda yunon ko’pxudochilik dini, buddaviylik, moniylik keyinchalik …

4 / 12

liy bilimlarda san'atning barcha turlarida haykaltaroshlik, rangtasvir, musiqa, teatr, raqsda yuksak yutuqlarni qo’lga kiritganlar. beruniyning xorazmliklar arboblarga nisbatan burjlarni, yil hisoblari va umuman yulduzlar ilmini yaxshiroq bilganliklari to’g’risida ma'lumoti afrosiyob, varaxsha, bolaliktepa, panjokent, ajinatepa freskalari, sopollitepa, yerqo’rg’on, quyqirilgan qal'a, ayritom, xolchayon, dalvarzintepa va boshqa ko’plab arxeologik qazilmalardan chiqqan surat chizilgan sopol idishlar, tangalar, san'at buyumlari, xaykalchalar, zargarlik va ibodat buyumlari buni tasdiqlab turibdi. bu bosqichda yakka hukmronlik qiladigan, hatto yaqqol yetakchilik qiladigan biror dinni ko’rmaymiz. avvalgi bosqichda turli dinlar e'tiqodlar ancha – muncha uchrasa-da, o’troq xalq e'tiqodida yetakchilik vazifasini zardushtiylik o’ynagan, deyish mumkin. ikkinchi bosqichning birinchi, choragi oxirida surxon voxasi va farg’ona vodiysida buddaviylik, o’rtalarida esa moneylik zardushtiylikdan kam mavqega ega emasdi. olimlarning taxmin qilishlaricha, bizning mintaqamiz buddaviylikning eng ilg’or va estetiklashgan dzenbudizmning vatani bo’lgan. budan xitoy, koreya va yaponiyaga tarqalgan. moniylik ham tugal ta'limot darajasiga yetish uchun o’ziga turon tuprog’ida nisbatan kengroq ijtimoiy tayanch topgan. demak, markaziy osiyoda islom …

5 / 12

qat arab qo’mondoni qutayba ibn muslim al-bohiliy (704-715) erishdi. mintaqada yangi siyosiy kuchning paydo bo’lishi oqibatida o’rta osiyo ikki qismga bo’lindi: 1) movarounnahr («ikki daryo oralig’i») va 2) arodi at-turk («turklar yerlari», ya’ni arablarga bo’ysunmagan hukmdorlar yerlari). mazkur ikki hududda islomlashuv jarayonlari turli xilda kecha boshladi. movarounnahrning islomlashuviga quyidagi ikki omil bevosita o’z ta’sirini o’tkazdi. abu muslim (747-755) qo’zg’oloni davrigacha o’rta osiyo islomdan oldingi davr hukmdorlari (ixshid, buxor-xudot va boshqalar) o’z mavqelarini saqlab turdilar. jumladan, ular mahalliy aholini boshqarish va ulardan arablar uchun soliq yig’ish vazifalarini bajardilar. umaviy hukmdorlari mamlakat ichki ishlariga bevosita aralashmasdan, mahalliy sulolalardan o’lpon olish bilan cheklanardilar. ba’zida bu o’lpon mahalliy aholidan yig’ilgan jizya (boshqa din vakillaridan yig’iladigan soliq) sifatida qabul qilinar edi. bu esa keyinchalik islom dinini qabul qilgan aholidan oddiy soliq yoki jizya yig’ish masalasida chigallikning kelib chiqishiga sabab bo’ldi. ikkinchi omil umaviylar davrida (661-750) arablarning mahalliy aholi tarafidan islom dinini qabul qilishga monelik qilishlari …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "movarounnahrda islom dining tarqalishi"

o`rta osiyoda islom dinining tarqalishi mavzu: movarounnahrda islom dining tarqalishi reja: 1. islom dini kirib kelguniga qadar o’rta osiyodagi vaziyat. 1. islom dinining o’rta osiyoga kirib kelishi va yoyilishi. 2. o’rta osiyoda islom dinining o’rni va unga munosabat. kishilik jamiyati rivojlanishi nihoyatda murakkab va ziddiyatli, unga turli ichki va tashqi, moddiy, iqtisodiy va g’oyaviy-mafkuraviy omillar ta'sir qiladi. ma'naviyat tarixi va qonuniyatlarini o’rganishni o’rta asrlar bilan cheklab bo’lmaydi. o’rta asrlardan keyin esa renessans (g’arb uyg’onish davri) va ayniqsa ma'rifatparvarlikdan boshlab diniy-falsafiy omillar ma'naviyat rivojlanishida belgilovchi mavqeini yo’qotadi. sharq xalqlari ma'naviyatida bu hol bir oz keyinroq va boshqacharoq sodir bo’ladi. hozirgi zamonda jahonn...

This file contains 12 pages in DOCX format (44.8 KB). To download "movarounnahrda islom dining tarqalishi", click the Telegram button on the left.

Tags: movarounnahrda islom dining tar… DOCX 12 pages Free download Telegram