borliq materiya va substantsiya tushunchasi

DOCX 29 pages 106.0 KB Free download

29 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 106.0 KB

File type DOCX

Pages 29

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 29

borliq materiya va substantsiya tushunchasi reja: 1. borliq tushunchasi va uning turlari. 2. substantsiya va materiya, ularning o’zaro aloqadorligi. 3. harakat va rivojlanish tushunchasi. harakatning asosiy shakllari. borliq tushunchasi va uning turlari. borliq muammosi barcha falsafiy ta’limotlarda asosiy o’rin egallab kelgan. bu bejiz emas, albatta. kishilar azaldan voqelikni falsafiy nuqtai nazardan tushunishga intilib kelganlar. borliq tushunchasi voqelikni falsafiy anglash uchun ishlatiladigan asosiy tushunchadir. ilmiy falsafa nuqtai nazaridan borliq tushunchasi sermazmun, ko’p qirrali bo’lib, voqelikdagi barcha narsa va hodisalar, jarayonlarni ifodalash, aks ettirish uchun ishlatiladi. borliq tushunchasi yordamida kishilar o’z ongida dunyoning mavjudligi, uning cheksizligi, abadiyligi, yaxlit va bir butunligi haqida umumiy tasavvurga ega bo’ladilar. borliqning asosiy shakllarini moddiy predmetlar, jarayonlar borlig’i, inson borlig’i, ijtimoiy borliq, ma’naviy borliq tashkil etadi. moddiy predmetlar borlig’i turkumiga tabiatdagi barcha narsalar, eng mayda zarrachalardan tortib yer, quyosh, koinotgacha kiradi. shuningdek, moddiy borliqga kishilar tomonidan yaratilgan «ikkinchi tabiat», ya’ni har xil moddiy ne’matlar (zavod, fabrika, binolar, …

2 / 29

g’oya undagi narsa va hodisalarning birligini ham belgilaydi, deyiladi idealistik ta’limotlarda. shuningdek, boshqa diniy va falsafiy qarashlarda ham voqelikdagi barcha narsalar xudo tomonidan yaratilgan deb tushuntiriladi. o’rta asr davrida ijod etgan xudojo’y faylasuf akvinskiyning ta’limotiga asoslangan katolik cherkovining rasmiy falsafasi hisoblanuvchi hozirgi zamonda bir qator mamlakatlarda keng tarqalgan neotomizm falsafasining vakillari mariten, jilson (frantsiya), de reymeker (belgiya), de friz (germaniya), vetter (avstriya), boxenskiy va boshqalar ruhiy, ilohiy birinchi ibtido, deb tushuniladigan «sof borliq»ni oliy reallik, deb hisoblaydilar. moddiy olam ikkilamchi va hosila, deb e’lon qilinadi. neotomizm nazariyasining asosiy maqsadi xudoni borliqning bosh sababchisi va barcha falsafiy kategoriyalarning bosh asosi, deb e’tirof qilishdir. diniy falsafaning yana bir shakli bo’lgan personalizm (lot. persona — shaxs) oqimining vakillari b.p.boun, r.t.flyuelling, e.sh.braytmen (aqsh), x.u.kerr (angliya), v.shtern (germaniya) va ularning fikrdoshlari taraqqiyotning turli bosqichlarida turuvchi va olamni tashkil etuvchi «oliy shaxs» xudo birlamchi reallik va oliy ruhiy qimmatdorlik, deb ta’kidlaydilar. ular tashqi olam predmetlarini insonning …

3 / 29

prokuratura, siyosiy partiyalar, jamoat tashkilotlari, maorif tizimi, madaniyat, fan va texnika, ilmiy tadqiqot institutlari va liboratoriyalar, ommaviy axborot vositalari, aloqa bo’limlari va h.k. ijtimoiy borliqning turli xil ko’rinishlarini tashkil etadi. borliq faqat moddiy shakldagina emas ma’naviy, ruhiy shaklda ham namoyon bo’ladi. ma’naviy borliqqa inson tomonidan yaratilgan rang-barang madaniyat va san’at asarlari, til, ilmiy kashfiyotlar, g’oyalar, axloq-odob qoidalari, falsafiy, estetik, badiiy, siyosiy, tafakkurlash madaniyati, ruhiy kechinmalar, diniy tasavvurlar tushunchalar va h.k majmui kiradi. kishilarning ichki holati, kechinmalari, his-tuyg’ulari, ruhiy, ma’naviy dunyosi, o’y-fikrlari, maqsad va masalalari hamda kayfiyatlari ham ma’naviy borliqning ko’rinishlaridir. yuqorida aytilganlardan ko’rinib turibdiki, borliq voqelikda mavjud bo’lgan barcha narsa va hodisalar, inson, jamiyat, kishilarning ichki dunyosi, ma’naviyatini ifodalaydigan keng qamrovli va sermazmun falsafiy tushunchadir. borliq shakllari (narsalar borlig’i, inson borlig’i, ijtimoiy borliq, ma’naviy borliq) bir butun dunyoning alohida ko’rinishidir. borliq ana shu alohida shakllar o’rtasidagi bog’liqlikni, umumiylikni ko’rsatadi. borliqning umumiy aloqadorligi alohida narsalarning mavjudligi bilan namoyon bo’ladi. substantsiya va …

4 / 29

olmaning qizilligi va shunga o’xshaganlar. bundan kelib chiqadiki, barcha vujudga keltirilgan narsalar yoki substantsiya (masalan, olma), yoki aktsidentsiyalar (masalan, olmadagi qizillik)dan iborat bo’lar ekan»1. yangi zamonda dekart substantsiya muammosini eng keskin qilib qo’ydi. u ikki xil substantsiya — materiya va ruh parallel ravishda mavjud, bularning har ikkalasi esa xudoga bo’ysunadi, deb hisoblaydi. spinoza tabiatni yakkayu-yagona substantsiya deb, ko’lam va tafakkurni yagona bir substantsiyaning atributlari hisoblardi va substantsiyani o’z-o’ziga sababchi, deb qarardi. kantning fikricha, substantsiya, «shunday bir doimiy narsaki, faqat unga nisbatangina hamma vaqtli hodisalarni aniqlash mumkin. «gegel «mutlaq g’oyani» «har qanday yanada haqiqiy rivojlanishning negizi», deb ta’riflaydi. ayrim faylasuflarning fikricha, agar narsalarning paydo bo’lib va yo’qolib, turli o’zgarishlarga duchor bo’lib, bir-biriga aylanib turishi mumkin bo’lsa, substantsiya esa bir zaylda turaveradi va o’zining tub negizi jihatidan o’zgarmasdir, uning faqat shakllarigina o’zgaradi. shu bilan birga substantsiya ko’pincha bo’linmas, tuzilishi o’zgarmas atomlar bilan aynan birday qilib qo’yiladi. shu tariqa atomlarning o’zgarmasligi haqida fikr …

5 / 29

huqur fikrlar aytilganligini ko’rsatib o’tish joizdir. bu avvalo barcha hodisalarning umumiy substantsiya negizi bo’ltan materiya haqidagi, uni yaratib va uni yo’q qilib bo’lmasligi, zamonda abadiy mavjudligi va makonda nihoyasizligi, uning ob’ektivligi, ongga bog’liq emasligi, materiya bilan harakatning ajralmasligi tabiatning hamma hodisalarini o’zaro aloqadorlikda va bir-birini taqozo qilishda, tabiiy va o’zgarmas qonuniyatga bo’ysunishda olib qarash haqidagi qoidalardir. mazkur fikrlar hozirgi zamon ilmida ham o’z ahamiyatini saqlab qolmoqda. borliq tushunchasi materiyaga nisbatan kengroq tushuncha, chunki u ham ob’ektiv, ham sub’ektiv reallikni ifodalaydi. materiya tushunchasi esa ob’ektiv reallikni ifodalash uchun foydalaniladigan tushuncha. hozirgi ilmiy falsafada materiya tushunchasi barcha narsa va hodisalarga xos bo’lgan eng umumiy xususiyatni belgilaydigan mavhum tushuncha hisoblanadi. olamdagi hamma narsa va hodisalarning eng umumiy belgisi, xususiyati shundan iboratki, ular bizning ongimizdan tashqarida, mustaqil ravishda, mavjuddir. hamma narsaga xos bo’lgan bu umumiy xususiyat materiya tushunchasida o’z aksini topadi. materiyaning falsafiy tushunchasi faqat hozirgi davrda faniga ma’lum bo’lgan ob’ektlarnigina emas, balki kelgusida …

Want to read more?

Download all 29 pages for free via Telegram.

Download full file

About "borliq materiya va substantsiya tushunchasi"

borliq materiya va substantsiya tushunchasi reja: 1. borliq tushunchasi va uning turlari. 2. substantsiya va materiya, ularning o’zaro aloqadorligi. 3. harakat va rivojlanish tushunchasi. harakatning asosiy shakllari. borliq tushunchasi va uning turlari. borliq muammosi barcha falsafiy ta’limotlarda asosiy o’rin egallab kelgan. bu bejiz emas, albatta. kishilar azaldan voqelikni falsafiy nuqtai nazardan tushunishga intilib kelganlar. borliq tushunchasi voqelikni falsafiy anglash uchun ishlatiladigan asosiy tushunchadir. ilmiy falsafa nuqtai nazaridan borliq tushunchasi sermazmun, ko’p qirrali bo’lib, voqelikdagi barcha narsa va hodisalar, jarayonlarni ifodalash, aks ettirish uchun ishlatiladi. borliq tushunchasi yordamida kishilar o’z ongida dunyoning mavjudligi, uning cheksizligi, abadiyli...

This file contains 29 pages in DOCX format (106.0 KB). To download "borliq materiya va substantsiya tushunchasi", click the Telegram button on the left.

Tags: borliq materiya va substantsiya… DOCX 29 pages Free download Telegram