o'zbek tilshunosligida grammatik shakl kategoriyasi

DOCX 34 pages 38.4 KB Free download

34 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 38.4 KB

File type DOCX

Pages 34

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 34

o'zbek tilshunosligida grammatik shakl kategoriyasi reja: kirish i.bob. o’zbek tilshunosligida grammatik shakllarining o’rganilish tarixi 1.1.o’zbek tilshunosligida grammatik shakllarning milliy talqini va unda lug’aviy-sintaktik shakllarning o’rni 1.2.lug’aviy-sintaktik shakllar va so’z birikmalarini ajratish muammolari ii.bob. ravishdosh shaklining lug’aviy-sintaktik shakllik tabiati 2.1.sifatdosh shaklining lug’aviy-sintaktik shakllik tabiati 2.2. o’zbek tilshunosligida umumiy va xususiy grammatik ma’no tavsifi xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish mavzuning dolzarbligi: dunyodagi fanlarning eng qadimiylaridan bo’lmish tilshunoslik necha o’n asrlardiki, til deyiladigan tilsimning tabiatini, tub mohiyatini tushunish va tushuntirish yo’lida tinimsiz izlanadi. shu bois keyingi yillarda lug’aviy-sintaktik shakllarnining sintaktik imkoniyatlari o’zbek tili materiallari asosida yangicha tadqiq etish va tahlil qilishga qaratilgan izlanishlar silsilasi yuzaga keldi. bu izlanishlarning salmog’i kundan-kunga oshib bormoqda. o’zbekiston respublikasi prezidentining 2016-yil 13-maydagi pf-4797-son «alisher navoiy nomidagi toshkent davlat o’zbek tili va adabiyoti universitetini tashkil etish to’g’risida», 2017-yil 7-fevraldagi pf-4947-son «o’zbekiston respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida»gi farmonlari, o’zbekiston respublikasining 1995-yil 21-dekabrda yangi tahrirda qabul qilingan «davlat tili haqida»gi …

2 / 34

a “oraliq uchinchi” maqomiga ega o’zgalovchi kategoriyasining sintaktik imkoniyatlari hamon munozarali mavzu sifatida qolmoqda. uzluksiz ta’limda grammatik shakllar va so’z birikmalarini o’qitishda ayrim muammolar ko’zga tashlanmoqda. shuningdek, so’z birikmalarining grammatik tuzilishiga ko’ra tasnifida ham chalkashliklar mavjud. shunday ekan, mazkur masalani tadqiq etish zarurati va mavjud imkoniyat malakaviy-bitiruv ishining shakllanishi uchun yetarlicha asos bo’la oladi. i.bob. o’zbek tilshunosligida grammatik shakllarining o’rganilish tarixi 1.1.o’zbek tilshunosligida grammatik shakllarning milliy talqini va unda lug’aviy-sintaktik shakllarning o’rni ma’lumki, o’zbek tili qurilishiga doir tadqiqot, darslik va o’quv qo’llanmalarida tilning sistemaviy xarakteri haqida ko’plab fikr-mulohazalar bildirilgan, sintaktik sathning asosiy birliklaridan biri sifatida so’zlarning erkin bog’lanish omillari va ularni hosil qilishda bevosita ishtirok etuvchi lug’aviy- sintaktik shakllar turli ilmiy qarashlar va yondashuvlar asosida tadqiq etilgan. fanimizda “oraliq uchinchi” qonuniyati tadqiqi bilan bog’liq ma’lumotlar qimmatli manba sifatida qaraladi. o’zbek tilshunosligida g’.abdurahmonov, m.asqarova, sh.rahmatullayev, b.mengliyev, b.bahriddinova va s.nazarova kabi tilshunos olimlar yaratgan darslik, o’quv qo’llanma va ilmiy asarlarda lug’aviy-sintaktik shakllar …

3 / 34

ik ma’no deganda har bir tilning qurilish tizimi nutqda ifodalanishini zaruruy va majburiy deb talab etadigan va turli xil shakliy ko’rinishlar bilan beriladigan umumlashgan ma’nolar tushuniladi. chunonchi, "bolalar qiziqarli kitobni o’qiydilar" gapini olsak, "bolalar" so’zida 2 xil ma’no ajralib turadi: 1) lug’aviy ma’no, ya’ni bu so’zning borliqdagi odam jinsiga mansub bo’lgan, yosh jihatdan voyaga yetmagan shaxsni yoki voyaga yetgan kimsaning farzandi, avlodini atab kelish; 2) ko’plik sonda, bosh kelishikda, gapda ega vazifasida kelgan turdosh ot. bu ma’nolardan birinchisi lug’aviy, leksik ma’no bo’lsa, ikkinchisi grammatik umumlashgan ma’nodir. grammatik ma’nolar har bir til uchun shu til uchun o’ziga xos bo’ladi va rang-barang shakliy usullar bilan (biz bularni navbatdagi mavzuda ko’rib o’tamiz) ifodalanadi. grammatik ma’noni yangicha talqin qilishda ham til va nutq farqlanishi mezonida yondashiladi. zohiriy narsa tez - tez yo’qolib, o’zgarib turadi. lekin u mohiyatning yashash usuli sifatida ahamiyatlidir. nutq hech qachon til haqida to’liq ma’lumot berolmaydi. bizning til haqida nutq orqali …

4 / 34

il bo’lsa-da, barglar miqdori bilan farqlanishi mumkin. demak, yer yuzida nechta daraxt bo’lsa, shuncha xususiy daraxt bor. ularning hisobi nisbiy, chunki sanaguncha nechtasi quriydi, nechtasi yonib ketadi va hokazo... bir ashulani san’atkor 2 marta aytar ekan, bu bir emas, ikki xususiylikdir. "men ma’ruza o’qiyapman" gapini 2 marta takrorlasak, bunda ikki xususiylik voqelangan bo’ladi. chunki bu ikki gap hech bo’lmaganda zamonda farqlanadi. umumiylik nima? xohlagan xususiylikda umumiylikning belgisi yotadi. minglab daraxtlar uchun (olma, anjir, chinor... daraxtlari) umumiy bo’lgan tomon - tanasi, shoxi bor o’simlik. bizning ongimizda daraxt xuddi shu ma’no bilan yashaydi. "umumiylik - bevosita kuzatishda berilgan alohida xususiyliklardagi belgilarning ongimizdagi obrazi". umumiyliklar mayda - chuyda belgilarni o’z ichiga olmaydi, umumiylik xususiyliklarda takrorlanib turadi. demak, xulosa shuki, xususiylik - takrorlanmas, chegaralangan; umumiylik-takroriy, chegara-lanmagan. istalgan butunlik shakl va ma’no tomondan iborat bo’ladi. yana daraxt misoliga qaytamiz. daraxtning shakl tomoni bizga ma’lum: qattiq tanali o’simlik. daraxt nima uchun kerak? a) soya soladi; b) …

5 / 34

taqdim etishdi. bunga ko’ra: 1.lug’aviy shakl hosil qiluvchi; 2.sintaktik shakl hosil qiluvchi; 3.lug’aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi ko’rsatkichlar farqlandi1. lug’aviy shakl hosil qiluvchi qo’shimchalarning so’z ma’nosini qisman o’zgartiruvchi, muayyanlashtiruvchilik xususiyatiga egaligi, shuningdek, sintaktik shakl hosil qiluvchilarning so’z lug’aviy ma’nosiga ta’sir etmay, so’zlarni bir- biriga bog’lashga yoki ularga ma’lum bir sintaktik vazifa berishga xizmat qilishi barchamizga ma’lum. biroq o’zbek tilida shunday shakllar borki, ular bir tomondan so’zning lug’aviy ma’nosiga ta’sir etadi, ikkinchi tomondan, ularni sintaktik aloqaga kiritadi. shunga muvofiq ravishda fe’lning o’zgalovchi kategoriyasi shakllarining ikkiyoqlama mohiyatga egaligi isbotlandi. masalan, qiziqib so’ramoq birikmasida (-ib) ravishdosh shakli (qiziq) so’zining lug’aviy ma’nosiga yaqin ma’no bergan, shu bilan birgalikda, bu so’zni keyingi so’zga bog’lash vazifasini ham bajarmoqda. shuning uchun o’zgalovchi kategoriyasi shakllari lug’aviy shakl hosil qiluvchilar va sintaktik shakl hosil qiluvchilar orasida oraliq vaziyatni egallab, lug’aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi atamasi bilan nomlanadi. tilshunoslik, xususan, o’zbek tilshunosligi hozirgi darajaga yetguncha uzoq tarixiy rivojlanishni bosib o’tdi. tilshunoslik fani …

Want to read more?

Download all 34 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o'zbek tilshunosligida grammatik shakl kategoriyasi"

o'zbek tilshunosligida grammatik shakl kategoriyasi reja: kirish i.bob. o’zbek tilshunosligida grammatik shakllarining o’rganilish tarixi 1.1.o’zbek tilshunosligida grammatik shakllarning milliy talqini va unda lug’aviy-sintaktik shakllarning o’rni 1.2.lug’aviy-sintaktik shakllar va so’z birikmalarini ajratish muammolari ii.bob. ravishdosh shaklining lug’aviy-sintaktik shakllik tabiati 2.1.sifatdosh shaklining lug’aviy-sintaktik shakllik tabiati 2.2. o’zbek tilshunosligida umumiy va xususiy grammatik ma’no tavsifi xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish mavzuning dolzarbligi: dunyodagi fanlarning eng qadimiylaridan bo’lmish tilshunoslik necha o’n asrlardiki, til deyiladigan tilsimning tabiatini, tub mohiyatini tushunish va tushuntirish yo’lida tinimsiz izlanadi. shu bois keyingi yillarda l...

This file contains 34 pages in DOCX format (38.4 KB). To download "o'zbek tilshunosligida grammatik shakl kategoriyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: o'zbek tilshunosligida grammati… DOCX 34 pages Free download Telegram

o'zbek tilshunosligida grammatik shakl kategoriyasi

Page preview (5 pages)

Want to read more?

About "o'zbek tilshunosligida grammatik shakl kategoriyasi"

Similar files