o’zbek tilshunosligida qolip va hosila munosabati talqini

DOCX 28 pages 43.5 KB Free download

28 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 43.5 KB

File type DOCX

Pages 28

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 28

o’zbek tilshunosligida qolip va hosila munosabati talqini mundarija kirish…………………………………………………………………………..4 i bob.tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi…………..5 1.1. lisoniy sintaktik qolip haqida……………………………………………5 1.2. lisoniy qolipning asosiy turlari…………………………………………..8 1.3. lisoniy qolip hosilalarida lisoniylashish………………………………..11 ii.bob. so‘z birikmasi lisoniy qoliplari…………………………17 2.1.sb lsqsini tiklash va uning voqelanishi…………………………………17 2.2.so’z birikmasi lsq larida birikuv omillari………………………………21 xulosa………………………………………………………………………..28 foydalanilgan adabiyotlar……………………………………….29 kirish qolip deganda yasama so‘z. so‘z birikmasi va gaplar hosil qilish sxemalari tushuniladi. qoliplar ikki xil bo‘ladi: a) so‘z yasash qolipi; b) sintaktik (so‘z birikmasi va gap) qolip. qolip ham boshqa lisoniy birlik kabi umis tabiatli bo‘ladi. masalan, nutqdagi cheksiz yasama so‘z (masalan, (sutchi), (nisholdachi) kabi bitta bevosita kuzatishda berilmagan lisoniy birlik (masalan, [narsa/buyum oti+chi=shu narsa buyum bilan shug‘ullanuvchi kishi], ya'ni so‘z yasash qolipining nutqiy hosilasi. kitobni o'qimoq nutqiy hosiiasi boshqa o‘ziga o‘xshash cheksiz so‘z birikmalari (qog‘ozni yirtmoq, uyni sotmoq va h.k.) biian birgalikda [tushum kelishigi+ fe'l]=vositasiz to‘ldiruvchili fe'lli birikma] lisoniy sintaktik qolipidan chiqqan nutqiy birlik. qolip miqdoran chekiangan. masalan, o‘zbek …

2 / 28

[kitob=varaqlaridan tashkil topgan, muqovalangan, bosma yoki qo‘lyozma holdagi o 'qish quroli] shart emas. shu boisdan qolip haqida gap ketganda, uning shakl tomonini qayd etish yetarli. shunday qilib, [onema, morfema, leksema va qolip lisoniy, tovush, qo‘shimcha, so‘z, so‘z birikmasi va gap esa nutqiy birlik. ularning o‘zaro munosabati va o‘ziga xos belgilariga doir fikrni jadvalda quyidagicha xulosalash mumkin hosila ma’nolar bir necha yo‘llar bilan vujudga keladi. ular metafora, metonimiya, sinekdoxa va vazifadoshlikdir.hosila ma’nolar to‘g‘ri, bosh ma’nolar asosida paydo bo‘ladi. kurs ishining maqsadi: ozbek tilshunosligida qolip va xosila mulohazasi mavzuni adabiyotlar va ilmiy manbalardan chuqurroq o’rganish. i bob.tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi 1.1. lisoniy sintaktik qolip haqida fonetika, leksika va morfologiyada bo’lganligi kabi sintaksisda ham lisoniy va nutqiy jihatlar farqlanadi. ma‘lumki, lisoniy hodisalar bevosita kuzatishda berilmaganlik (moddiylikdan xolilik), miqdoran cheklilik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik va majburiylik belgilariga ega bo’lib, bevosita kuzatishda berilganlik, miqdoriy cheklanmaganlik, betakrorlik, individuallik, ixtiyoriylik sifatlariga ega bo’lgan nutqiy hodisalarga qarama-qarshi turadi. nutqiy sintaktik …

3 / 28

liplariga o’xshaydi. inson ongida ham so’zlash, nutqni shakllantirish maqsadida leksemalarni so’z birikmalari shakliga keltirish, gap hosil qilish qoliplari mavjud. ular lsqlar, modellar, konstruktsiyalar, qurilmalar tarzida nomlansa-da, aslida, bir tushunchani ifodalaydi. masalan, kitobni o’qimoq kabi cheksiz birikmalarni chiqaradigan [ot + fe‘l] so’z birikmasi qolipi, qanday nomlanmasin, bu uning mohiyatiga ta‘sir qilmaydi. qolip va nutqiy hosila (so’z birikmasi va gap) lar dialektik birlikdadir. qolip nutqiy hosilasiz o’lik va jonsiz, nutqiy hosila esa qolipsiz bo’lishi mumkin emas. quyida lsq va nutqiy so’z birikmasi hamda gaplarning bir-biriga o’xshamaydigan, farqli xususiyatlarini bayon etamiz. i.lsqning moddiylikdan xoliligi va nutqiy hosilaning moddiylikka egaligi. lsqlar jamiyat a‘zolari ongida mavjud bo’lib, kishilarning erkin birikmalar hosil qilish ko’nikmasi sifatida uzoq vaqtlar davomida shakllanadi. bu ko’nikmalar bo’lmasa, inson birikmalar hosil qila olmaydi. bunga quyidagi dalil asosida amin bo’lishimiz mumkin. deylik, biror tilni, masalan, ingliz tilini o’rganmoqchi bo’lgan kishi ongida bu tilga xos birikma tuzish ko’nikmasi - lsq shakllanmagan bo’lsa, o’zbekcha kitob …

4 / 28

uzoq vaqtlar davomida shakllangan. shuningdek, ular bir kishi uchun emas, balki jamiyatning shu tilda so’zlashuvchi barcha a‘zolari uchun birday xizmat qiladi. bu lsqlarning ijtimoiy tabiatga egaligini ko’rsatadi. lsqlar asosida vujudga keluvchi nutqiy hosilalar har bir kishi nutqida o’ziga xosdir. masalan, kitobni o’qimoq so’z birikmasi har bir so’zlovchi nutqida o’zgachadir. bu nutqiy hosilalar kimning nutqiga tegishliligi, aytilgan o’rni va zamoni, aytilish maqsadi va sharoiti kabi qator belgilari bilan bir-biridan farqlanadi. hatto bir kishi nutqida aytilgan ikkita (kitobni o’qimoq va kitobni o’qimoq) so’z birikmasidan ikkinchisi birinchisining aynan takrori emas. zero, bu nutqiy hosilalar hech bo’lmaganda zamoni bilan farqlanadi. nutqiy hosilalarning individualligi (alohidaligi)ni ana shunday tushunmoq lozim. iii.lsqlarning takrorlanuvchanligi va nutqiy hosilalarning betakrorligi. qolip har bir g’ishtda o’z izini qoldiraverganligi kabi lsq ham har bir so’z birikmasi va gapda takrorlanaveradi. lekin ikkinchi g’isht birinchi g’ishtning takrori bo’lmaganligi kabi, nutqiy hosilalarga ham betakrorlik xos. aslida borliqda bevosita kuzatishda berilgan birorta hodisada takroriylik yo’q. kesilgan …

5 / 28

v.lsqlarning majburiyligi va nutqiy hosilalarning ixtiyoriyligi. o’zbek tilida so’zlashuvchi kishilar nutq jarayonida so’z birikmasi tuzishga ehtiyoj sezar ekan, bunda lsqning yuqorida aytilgan 18 ta turidan foydalanishga majbur. ularning lsqlarni o’zgartirishga, yangi-yangi lsqlar tuzishga til “qonunchiligi” tomonidan yo’l qo’yilmadi. biroq nutqiy so’z birikmasi hosil qilish-qilmaslik, qanday so’zlarni tanlashi so’zlovchining ixtiyorida bo’lib, xohlasa tuzib, xohlamasa tuzmasligi mumkin. i. lsq umumiylik va nutqiy hosila yakkalik sifatida. lsq umumiylik sifatida ko’plab nutqiy hosilalardagi umumiy belgi-xususiyatlarni o’zida jamlaydi. masalan, kitobni o’qimoq, xatni yozmoq va qo’yni sotmoq birikmalaridagi kitobni, xatni, qo’yni tobe a‘zolari quyidagi umumiy belgilarga ega: ot turkumiga mansublik; tushum kelishigi bilan shakllanganlik; tobe a‘zolik. bu uch umumiylik [ot + fe‘l] lsqsining ot uzvida mujassamlangan. lsqning keyingi uzvi haqida ham shunday fikrni aytish mumkin. nutqiy hosila esa boshqa nutqiy hosilalarga mutlaqo o’xshamaydigan yakkalikdir. aytilganidek, muayyan nutqiy hosilada muayyan lug’aviy ma‘noli birliklar muayyan makon va zamonda erkin nutqiy birikma hosil qilgan bo’ladi. ii.lsq mohiyat va nutqiy …

Want to read more?

Download all 28 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o’zbek tilshunosligida qolip va hosila munosabati talqini"

o’zbek tilshunosligida qolip va hosila munosabati talqini mundarija kirish…………………………………………………………………………..4 i bob.tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi…………..5 1.1. lisoniy sintaktik qolip haqida……………………………………………5 1.2. lisoniy qolipning asosiy turlari…………………………………………..8 1.3. lisoniy qolip hosilalarida lisoniylashish………………………………..11 ii.bob. so‘z birikmasi lisoniy qoliplari…………………………17 2.1.sb lsqsini tiklash va uning voqelanishi…………………………………17 2.2.so’z birikmasi lsq larida birikuv omillari………………………………21 xulosa………………………………………………………………………..28 foydalanilgan adabiyotlar……………………………………….29 kirish qolip deganda yasama so‘z. so‘z birikmasi va gaplar hosil qilish sxemalari tushuniladi. qoliplar ikki xil bo‘ladi: a) so‘z yasash qolipi; b) sintaktik (so‘z birikmasi va gap) qolip. qolip ham boshqa lison...

This file contains 28 pages in DOCX format (43.5 KB). To download "o’zbek tilshunosligida qolip va hosila munosabati talqini", click the Telegram button on the left.

Tags: o’zbek tilshunosligida qolip va… DOCX 28 pages Free download Telegram