tektonik jarayonlar va litosferaning resurs ekologik funktsiyasi

DOCX 8 pages 65.7 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 65.7 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

o'zbekiston respublikasi geologiya fanlari universiteti ekologik geologiya asoslari mavzu: tektonik jarayonlar va litosferaning resurs ekologik funktsiyasi bajardi: _____________________ reja: 1. tektonik jarayonlar 2. tektonik jarayonlarning o'rganilishi 3. litosferaning ekologik funktsiyalari 4. resurs funktsiyasi tektonik jarayonlar va litosferaning resurs ekologik funktsiyasi tektonik jarayonlar – bu er po'stining harakatlari bo'lib, er qa'rida yuz beradigan kuchlar natijasida vujudga keladigan deformatsiya jarayonlaridir. bu harakatlar er po'stini tashkil etuvchi jinslarning shaklini o'zgartirib, tog'lar hosil bo'lishi va boshqa geologik o'zgarishlarga sabab bo'ladi. tektonik harakatlarning asosiy xususiyatlari: kuch ta'siri: er mantiyasi va po'stidagi kuchlar ta'sirida sodir bo'ladi. deformatsiya: bu kuchlar er po'stini deformatsiyaga uchratadi, ya'ni tog' jinslarini ezadi, cho'zadi yoki buradi. geologik o'zgarishlar: tektonik harakatlar natijasida tog'lar, jarliklar, yoriqlar va boshqa ko'plab geologik strukturalar vujudga keladi. kimyoviy o'zgarishlar: deformatsiyaga uchragan jinslarning kimyoviy tarkibida ham o'zgarishlar sodir bo'lishi mumkin. qisqacha aytganda, tektonik jarayonlar erning ichki kuchlari ta'sirida er po'stida sodir bo'ladigan barcha harakatlar va deformatsiyalarni o'z ichiga oladi. …

2 / 8

tektonik jarayonlarda ishtirok etmaydi degan tushunchani inkor etadi. yukori mantiyaga nisbatan ular butun kobik buyicha barkaror va bir xil tarkibga ega. 50-yillar oxiri va 60-yillar boshlarida okeanlarni intensiv geologik va geofizik o'rganish boshlangan va kator muxim geofizik kashfiyotlar kilingan. astenosfera mavjudligi va uning ustida litosfera xarakatlanishi aniklandi. yangi kontseptsiya omadli bo'lib tez orada dalillar bilan tasdiklana boshlagan. chukur suvdagi burgulash, okeanlar spredingi kontseptsiyasini boshka tasdiklovchi malumotlarini berdi, bunda chukindi kavat kalinligi spreding markazida noldan kit etagida kuplab kilometrlarga ortishini va ushbu yunalishda kavat stratigrafik amplitudasi xamda tagda kadim yotkiziklar mavjudligi xisobiga ortishi tasdiklandi. spreding jarayoni mavjud ekanligini suv ostiga tushuriladigan apparatlar xam tasdikladi. ular yordamida rift zonalari markazlarida inkor kilib bulmaydigan chuzilish izlari kuzatilgan va dj.t.vilsonning transform yoriklar xakidagi fikrlari to'griligi aniklandi. plitalar tektonikasi mavjudligi xakidagi uchinchi toifadagi dalillarni kosmik geodeziya berdi. jumladan, plitalar bir-biriga nisbatan gorizontal xarakatlanishi va yo'l-yo'l magnit anomaliyalari asosida bashorat kilingan xarakatlar umumiy belgilari va tezliklari …

3 / 8

kavatlarga ajralishidir, ular uz reologik xususiyatlari (kovushkoklik-yopishkoklik) bilan ajralib turadi-kattik va murt litosfera va plastik xamda xarakatchan astenosfera. yukorida aytib utildiki, mazkur kavatlar seysmologik (seysmik tulkinlar tezligi, ular sunish darajasi) yoki magnitotellurik (tabiiy elektr toklarga karshilik kursatish darajasi) malumotlarga asosan ajratiladi. shuni xam takidlash zarurki litosfera va astenosfera chegaralari mazkur ikki toifa malumotlari buyicha tulik mos kelmasligi mumkin. plitalar tektonikasining ikkinchi xolati. litosfera tabiiy ravishda cheklangan mikdordagi plitalarga ajraladi-xozirgi vaktda ettita katta va shuncha kichik plitalar ajratilishiga va ular orasidan chegaralar utkazishiga asos bulib zilzila uchoklari xizmat kiladi. zilzila o'choklari notekis tarkalgan: plitalar ichki kismlari deyarli aseysmik, anikrogi sust seysmik (istisnolar xam mavjud), seysmik energiyani asosiy aralish kismi ularning chet kismlaridir va ularga binoan chegaralar ajratiladi. plitalar tektonikasi uchinchi xolati ularning uzaro bir-biriga nisbatan siljishiga taaluklidir. xaraktalarning uch turi va shunga binoan plitalar orasida chegaralar kuydagi xususiyatda ajraladi: 1) divergent chegaralar, ular buylab plitalar bir-biridan kochadi spreding zonasi paydo buladi; …

4 / 8

hayoti, xo'jalik faoliyati va ekologik barqarorlikni ta'minlovchi asosiy tabiiy omildir. radioizotop taxlillariga kura erning yoshi 4,6—5 milliard yilni tashkil etadi. geologik va biologik vokiylikni almashinishib kelishiga kura, olimlar bizning erimizni 5 ta tarixiy davlariga (eralar) bulishgan. uchta oxirgi eralar (birgalikda fanerazoy deb otaladi): paleozoy, mezozoy va kaynozoy (yunoncha suz bulib «paleos» — kadimgi, «mezos» — urta, «kaynos» — yangi va «zoe» — xayot) — ular esa uz navbatida birnechta davrlarga, davrlar esa uz navbatida epoxa va asrlarga bulinadi. eng keksa va uzok davom etgan eralar bu arxey va proterozoy (yunoncha «arxeos» — kadimgi, keksa va «proteros» — birinchi, boshlangich). litosferaning ekologik funktsiyalari — bu litosferaning biota (jonli tabiat) va, asosan, insoniyat jamiyatining hayotini ta'minlashdagi roli va ahamiyatini belgilovchi hamda aks ettiruvchi barcha funktsiyalarining xilma-xilligidir. "litosferaning ekologik funktsiyalari" atamasi va tushunchasi 1994 yilda v. t. trofimov va d. g. ziling tomonidan kiritilgan. litosferaning 4 ta asosiy ekologik funktsiyalari mavjud. bular: resurs, …

5 / 8

rslari. geologik makon resurslari — biotaning joylashishi va mavjud bo'lishi uchun zarur bo'lgan litosferaning maydon va hajm resurslari. litosfera va hayot: tirik organizmlarning rivojlanishi uchun makro- va mikroelementlar zarur. ularning asosiy manbai esa litosferadir. biofil elementlar: tog' jinslari va tuproq tarkibidagi bor, temir, mis, rux, yod kabi elementlar o'simlik va hayvonlarning hayotiy faoliyati uchun juda muhim. biogeokimyoviy tsikllar: elementlarning litosferadan organizmlarga va aksincha o'tishi hayotning asosiy shartlaridan biridir. kudyuritlar – “tosh eyish” fenomeni kudyuritlar — bu hayvonlarning (litfaglarning) mineral ozuqa sifatida iste'mol qiladigan tog' jinslari va mineral komplekslari. masalan: fillar, bug'ular, hatto maymunlar ham mineral moddalar tanqisligini qoplash uchun maxsus toshlarni yalaydilar yoki eydilar. inson omili: ba'zi xalqlar orasida loy yoki boshqa minerallarni iste'mol qilish odat tusiga kirgan. bu organizmning mineral balansini saqlashga xizmat qiladi. osh tuzi (nacl): inson organizmida tuz zaxirasi bo'lmagani uchun uni har kuni iste'mol qilish zarur. u oshqozon-ichak tizimi va mushaklar ishi uchun juda muhim. er …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tektonik jarayonlar va litosferaning resurs ekologik funktsiyasi"

o'zbekiston respublikasi geologiya fanlari universiteti ekologik geologiya asoslari mavzu: tektonik jarayonlar va litosferaning resurs ekologik funktsiyasi bajardi: _____________________ reja: 1. tektonik jarayonlar 2. tektonik jarayonlarning o'rganilishi 3. litosferaning ekologik funktsiyalari 4. resurs funktsiyasi tektonik jarayonlar va litosferaning resurs ekologik funktsiyasi tektonik jarayonlar – bu er po'stining harakatlari bo'lib, er qa'rida yuz beradigan kuchlar natijasida vujudga keladigan deformatsiya jarayonlaridir. bu harakatlar er po'stini tashkil etuvchi jinslarning shaklini o'zgartirib, tog'lar hosil bo'lishi va boshqa geologik o'zgarishlarga sabab bo'ladi. tektonik harakatlarning asosiy xususiyatlari: kuch ta'siri: er mantiyasi va po'stidagi kuchlar ta'sirida sodir bo'ladi....

This file contains 8 pages in DOCX format (65.7 KB). To download "tektonik jarayonlar va litosferaning resurs ekologik funktsiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: tektonik jarayonlar va litosfer… DOCX 8 pages Free download Telegram