sanoq tizimi

DOCX 16 стр. 35,9 КБ Бесплатная загрузка

16 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 35,9 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 16

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 16

sanoq sistemalari, pozitsion va nopozitsion sanoq sistemalari reja kirish 1. sanoq sistemalari 2. pozitsion va nopozitsion sanoq sistemalari 3. ikkilik sanoq sistemasida amallar bajarish foydalanilgan adabiyotlar kirish sanoq tizimi — sonlarni maxsus belgilar (raqamlar) toʻplami yordamida yozish usuli. sanoq tizimining pozitsion va nopozitsion koʻrinishlari mavjud. nopozitsion sanoq tizimi rim raqamlari bilan, pozitsion sanoq tizimi esa biz oʻrgangan va arab raqamlari (aslida hind raqamlari) deb ataladigan belgilar bilan yoziladi[1]. pozitsion sanoq tizimida oʻrniga qarab raqamning qiymati oʻzgarib boradi. masalan, 34 soni 4 ta birlik va 3 ta oʻnlikni bildiradi. agar ularning oʻrni almashtirilsa 43 soni hosil boʻladi. bu sonda 3 ta birlik va 4 ta oʻnlik mavjud, yaʼni 3 ning qiymati 10 marta kamaydi va aksincha 4 ning qiymati 10 barobar oshdi. bunday oʻnlik sanoq tizimidagi sonlarning raqamlari uni 10 lik asos darajalari yigʻindisida tasvirlashning koeffitsiyentlari hisoblanadi. hisoblash mashinalarida, odatda, g.v. leybnits taklif qilgan ikkilik sanoq sistemasi ishlatiladi. bunday sonlarni tasvirlash …

2 / 16

-biridan keskin farqlanuvchan sanoq sistemalaridan foydalanganlar. masalan, 12 lik sanoq sistemasi juda keng qo‘llanilgan. uning kelib chiqishida albatta tabiiy hisoblash vositasi - qo‘limizning ahamiyati katta. bosh barmog‘imizdan farqli qolgan to‘rttala barmog‘imizning har biri 3 tadan, ya’ni hammasi bo‘lib 12 ta bo‘g‘indan iboratdir. mazkur sanoq sistema izlari hanuzgacha saqlanib qolgan. masalan, inglizlarda uzunlikni o‘lchash birligi: 1 fut = 12 dyum=30 sm, pul birligi 1 shilling = 12 pens. qadimgi bobilda ancha murakkab bo‘lgan sanoq sistemasi – 60lik sanoq sistemasi qo‘llanilgan. bu sanoq sistemasining qoldiqlari hozir ham bor. masalan: 1 soat = 60 minut 1 minut = 60 sekund xvi – xvii asrlargacha amerika qit’asining katta qismini egallagan atstek va mayyalarda 20 lik sanoq sistemasi qo‘llanilgan. bunday misollarni ko‘plab keltirish mumkin. biz asosan o‘nlik sanoq sistemasidan foydalanamiz. lekin, o‘nlik sanoq sistemasidan kichik sanoq sistemalarida sonlarni belgilash uchun arab raqami belgilaridan foydalaniladi. masalan, beshlik sanoq sistemasida 0, 1, 2, 3, 4 raqamlari, yettilik …

3 / 16

a boshqalaridan sodda. ikkilik sanoq sistemasining asosiy kamchiligi – sonlardagi xona(razryad)larning juda tez ortib ketishidir. o‘nlik sanoq sistemasidan ikkilikka va teskari o‘tkazishlarni kompyuterning o‘zi bajaradi. lekin kompyuterning imkoniyatlaridan oqilona foydalanish uchun uning tilini tushunish zarur bo‘ladi. shular sababli sakkizlik va o‘n oltilik sanoq sistemalari ishlab chiqilgan. bu sistemalardagi sonlar o‘nlik sanoq sistemasi kabi oson o‘qiladi, lekin ikkilik sanoq sistemasidagi sondan 3 (sakkizlikda) va 4 (o‘n oltilikda) marta kam razryad talab qiladi, chunki 8 = 23 va 16 = 24. pozitsiyali va pozitsiyali bo‘lmagan sanoq sistemalari sanoq sistemasi bu – sonlarni o‘qish va arifmetik amallarni bajarish uchun qulay ko‘rinishda yozish usuli. qadimda hisob ishlarida ko‘proq barmoqlardan foydalanilgan. shu sababli narsalarni 5 yoki 10 tadan taqsimlashgan. keyinchalik o‘nta o‘nlik maxsus nom – yuzlik, o‘nta yuzlik – minglik nomini olgan va h.k. yozuv qulay bo‘lishi uchun bu muhim sonlar maxsus belgilar bilan ifodalana boshlagan. agar hisoblashda 2 ta yuzlik, 7 ta o‘nlik, yana …

4 / 16

tartibida ham informatsiya borligini sezishib, undan foydalanishga o‘rganishdi va pozitsion sanoq sistemasiga o‘tishdi. bunda biz hozir qo‘llayotgan sistemadan (raqamning o‘rni bir xonaga siljitilganda uning qiymati 10 martaga o‘zgaradigan o‘nli sanoq sistemadan) farqli, bobilliklarda belgi bir xonaga siljitilganda sonning qiymati 60 marta o‘zgarar edi (bunday sanoq sistemasi oltmishli sistema deb ataladi). uzoq vaqtgacha bobilning sanoq sistemasida nol belgisi, ya’ni bo‘sh qolgan xonaning belgisi yo‘q edi. odatda, sonlarning tartibi ma’lum bo‘lganidan bu noqulay emas edi. ammo keng ko‘lamli matematik va astronomik jadvallar tuzish boshlanganda, ana shunday belgiga ehtiyoj tug‘ildi. bu belgi keyinchalik mixxat yozuvlarda va eramizning boshida iskandariyada tuzilgan jadvallarda uchraydi. ix asrda nol uchun maxsus belgi paydo boldi. o‘nli sanoq sistemasida sonlar ustida amallar bajarish qoidasi ishlab chiqildi. muhammad ibn muso al-xorazmiy tomonidan yozilgan “hind hisobi” nomli risola tufayli o‘nli sanoq sistemasi yevropaga, keyin esa butun dunyoga tarqaldi. sanoq sistemasining asosi uchun na faqat 10 va 60 ni, balki birdan katta …

5 / 16

tlarni bildiradi. bunday ko‘rinishda tuzilgan sanoq sistemalari pozitsiyali sanoq sistemalari deyiladi. ma’lumki, sanoq sistemasidagi raqamlar tartiblangan bo‘ladi. raqamni surish deganda uni sonlar alifbosida o‘zidan keyin kelgan raqamga almashtirsh tushuniladi. masalan, 1ni surishda 2ga, 2ni surishda 3ga, va hokazo, almashtiriladi. eng katta raqamni surih (masalan, o‘nlik sanoq sistemasidagi 9ni) deganda 0ga almashtirish tushuniladi. ikkilik sanoq sistemasida 0ni surishda 1ga, 1ni surishda 0ga almashtiriladi. pozitsiyali sanoq sistemasida butun sonlarni quyidagi qonuniyat asosida hosil qilinadi: keyingi son oldingi sonning o‘ngdagi oxirgi raqamini surish orqali hosil qilinadi; agar surishda biror raqam 0ga aylansa, u holda bu raqamdan chapda turgan raqam suriladi. shu qonuniyatdan foydalanib, birinchi 10 ta butun sonni hosil qilamiz:  ikkilik sanoq sistemasida : 0, 1, 10, 11, 100, 101, 110, 111, 1000, 1001;  uchlik sanoq sistemasida : 0, 1, 2, 10, 11, 12, 20, 21, 22, 100;  beshlik sanoq sistemasida : 0, 1, 2, 3, 4, 10, 11, 12, …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 16 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "sanoq tizimi"

sanoq sistemalari, pozitsion va nopozitsion sanoq sistemalari reja kirish 1. sanoq sistemalari 2. pozitsion va nopozitsion sanoq sistemalari 3. ikkilik sanoq sistemasida amallar bajarish foydalanilgan adabiyotlar kirish sanoq tizimi — sonlarni maxsus belgilar (raqamlar) toʻplami yordamida yozish usuli. sanoq tizimining pozitsion va nopozitsion koʻrinishlari mavjud. nopozitsion sanoq tizimi rim raqamlari bilan, pozitsion sanoq tizimi esa biz oʻrgangan va arab raqamlari (aslida hind raqamlari) deb ataladigan belgilar bilan yoziladi[1]. pozitsion sanoq tizimida oʻrniga qarab raqamning qiymati oʻzgarib boradi. masalan, 34 soni 4 ta birlik va 3 ta oʻnlikni bildiradi. agar ularning oʻrni almashtirilsa 43 soni hosil boʻladi. bu sonda 3 ta birlik va 4 ta oʻnlik mavjud, yaʼni 3 ning qiymati 10 mart...

Этот файл содержит 16 стр. в формате DOCX (35,9 КБ). Чтобы скачать "sanoq tizimi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: sanoq tizimi DOCX 16 стр. Бесплатная загрузка Telegram