qadimgi dunyoda mantiq ilmining shakllanishi

DOCX 13 pages 31.1 KB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 31.1 KB

File type DOCX

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

mavzu: qadimgi dunyoda mantiq ilmining shakllanishi. o’rta asrlarda mantiq ilmi. reja: 1. mantiq ma’nosi, predmeti. 2. qadimgi dunyoda mantiq ilmining shakllanishi. 3. o`rta asrlarda mantiq ilmi. mantiqqa oid dastlabki fikrlar qadimgi gretsiya va hindistonda paydo bo‘lgan bo‘lib, aristotel nomi bilan bog‘liq. grek mantig‘i g‘arbiy va sharqiy yevropa, yaqin sharq va o‘rta osiyo xalqlarining keyingi rivojlanishda o‘zlashtirilgan bo‘lsa, hind mantig‘i esa xitoy, yaponiya, tibet, mongoliya, seylon va indoneziyada keng tarqalgan. shu bois mantiq ilmining tarixi haqida gap ketganda, dastavval ikkita katta maktab, ya’ni hind mantig‘i hamda qadimgi grek mantig‘i maktablari ko‘rsatiladi. hind mantig‘i dastlab fan sifatida emas, balki hind falsafasining tarkibiy qismi sifatida shakllangan. shuning uchun ham hind mantig‘ining tarixi buddizm, braxmanizm, nyaya, vaysheshika, sankxya, yoga, vedanta, chorvaka hamda lokayata kabi falsafiy maktablarning tarixi bilan bog‘liq hisoblanadi. manbalarda keltirilishicha, hind mantig‘ining rivojlanishi to‘rt davrga bo‘linadi: 1) ilk budda mantig‘i (ko‘p sonli silligizus) miloddan avvalgi vi – v asrlardan to milodiy ii …

2 / 13

eyingi bosqichi nyaya va vaysheyshika maktablari bilan bog‘liq bo‘lib, unda mantiq ilmi garchi tizimlashmagan qisqa aforizmlar shaklida bo‘lsa-da, mustaqil fan sifatida birinchi bor nyaya maktabida o‘z ifodasini topadi. nyaya maktabi qarashlari jihatidan vaysheshika falsafiy maktabiga yaqin bo‘lib, vedalarning mavqeini inkor etmaydi, lekin hayot haqiqatlarini zabt etishning asosiy sharti va usuli sifatida mantiq va uning qonun-qoidalarini ko‘rsatadi. nyaya maktabining asoschisi gautama «nyaya sutra» deb nomlanuvchi besh kitobdan iborat asarining dastlabki qismlarida bahs olib boruvchi tomonlar uchun amal qilinishi lozim bo‘lgan bahslashish san’ati qonunlarining muayyan tartib- qoidalarini ko‘rsatib o‘tadi. nyaya maktabining «asosiy yodgorligi» deb hisoblangan mazkur kitobda, asosan, dunyoni bilish vositalari sifatida kategoriyalar keltiriladi. unda dunyoni bilishning dastlabki manbai «sezgi» deb e’tirof etiladi. bilishning obyekti bo‘lib hamma narsalar, hatto voqelikda bo‘lmagan xayoliy narsalar ham xizmat qilishi mumkin. bundan tashqari, nyaya mantig‘ida haqiqat va unga erishish yo‘llari sifatida isbotlash, sillogizm, xulosa hamda haqiqat yo‘lidan chalg‘ituvchi yolg‘onni asoslash, sofistika kabi masalalar har tomonlama o‘rganiladi. …

3 / 13

utun bo‘lsa, shu yerda olov bor); · shu holatga nisbatan qo‘llash (bu tepalikda tutun bor); · xulosa (demak, bu tepalikda olov bor). hind mantiq ilmining keyingi rivojlanishi dignaga va dxarmakirti kabi buyuk mutafakkirlarning nomlari bilan bog‘liq. mantiq faqat dignaga va dxarmakirti kabi buddaga falsafa namoyandalarining ta’limotlaridagina muayyan tartib-qoidalarga asoslangan, tizimlashgan, to‘laqonli fan darajasiga yetgan. miloddan oldingi, taxminan vi asrda yashab, ijod etgan dignaganing asosiy asari sifatida «bilish manbalari haqida» kitobi tan olinadi. dignaga mantiq ilmini muayyan tizimga ega bo‘lgan mustaqil fan darajasiga ko‘taradi. sillogizm dignaga mantig‘ida ham boshqalardagi singari isbotlash amali bilan aynanlashtiriladi. dignaga mantiqiy asoslashning uch asosiy xususiyati haqidagi ta’limotni yaratadi. unga ko‘ra, mantiqiy asoslash, birinchidan, xulosa obyekti, ya’ni kichik terminning tezis bilan bog‘liq bo‘lishi kerakligi (masalan, hind mantig‘i uchun an’anaviy hisoblangan «tog‘ cho‘qqisida olov bor»), ikkinchidan, bir turdagi obyektlar bilan bog‘liq bo‘lishi lozimligi (ya’ni «olov bor joyda, albatta tutun bo‘lishi muqarrarligi» haqidagi asosni keltirish usuli bilan), uchinchidan esa …

4 / 13

labki bosqichi. dunyoda real va muayyan ko‘rinishga ega bo‘lgan barcha obyektlarni faqat bevosita sezish orqali idrok qilish mumkin. idrok qilingan narsa, hodisalar va ular to‘g‘risida inson tasavvurida hosil bo‘lgan bilimlarning amaliyotga mos kelishi va haqiqiyligini xulosa orqali aniqlash mumkin. xulosa esa, o‘z navbatida, ikkiga, ya’ni «o‘zi uchun xulosa» (obyekt haqida o‘zida hosil bo‘lgan bilimlar) hamda «o‘zgalar uchun xulosa» (obyekt haqida boshqa birovlarga ma’lumot berish)larga bo‘linadi. mazkur xulosalar tahlil qilinganda o‘xshashlik va tafovut sillogizmlari ham keltiriladi. bundan tashqari, mantiqiy xatoliklar va ularni bartaraf etish usullari ham dxarmakirtining mantiq tizimida katta o‘rinni egallaydi. hind mantig‘ining keyingi rivojlanish davri viii–xvii asrlar bilan bog‘liq bo‘lib, unda mantiq ilmi asosan matematik mantiq – implekatsiya singari amallarni hamda umumiy hukmlar haqidagi ta’limotlarni rivojlantirish bilan boyitilgan. hind mantig‘ining asosiy xususiyatlari sifatida quyidagilarni ko‘rsatishimiz mumkin: · deduksiya va induksiyaning dialektik birligini sodda, primitiv shaklda ifodalovchi, har qanday umumiy holatlarni aniq va faktik misollar bilan asoslash lozimligi haqida o‘ziga …

5 / 13

g‘lik va qorong‘ilik; · yaxshilik va yomonlik; · kvadrat va uzaytirilgan to‘rtburchak. bundan tashqari, qadimiy falsafiy maktablardan bo‘lmish eley maktabining namoyandalari ksenofan, parmenid va zenon asarlarida ham mantiq elementlari o‘zaro bog‘langan deduktiv xulosalar asosida tuzilgan isbotlar shaklida o‘z ifodasini topgan. protagor, gorgiy, trasimax, prodik va gippiy kabi sofistlar esa mantiq elementlari bilan sug‘orilgan notiqlik ilmini rivojlantirishga katta hissa qo‘shadilar. jumladan, protagorning (mil. old.481–411 y.) mazkur masalaga bag‘ishlangan «bahslashuv san’ati» deb nomlangan asarini misol tariqasida keltirishimiz mumkin. sofistlarning dastlabki avlodiga tegishli bo‘lgan protagorning bahslashayotgan kishini so‘z ustomonligi bilan yengish yo‘llariga bag‘ishlangan asarlaridan biri «to‘lov borasidagi sudlashuv» deb nomlanadi. mazkur asar protagorning o‘z shogirdi evatl bilan tuzgan shartnomasi haqida bo‘lib, unga binoan evatl o‘z ustoziga olgan ta’lim-tarbiyasi uchun haqni birinchi yutib chiqqan sud jarayonidan berishi lozim bo‘ladi. protagor evatldan o‘z haqini talab qilganda, shogirdi hali birorta ham sud jarayonida qatnashmaganligini vaj qilib ko‘rsatadi. darg‘azab bo‘lgan protagor o‘z shogirdini sudga berishi va unda …

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "qadimgi dunyoda mantiq ilmining shakllanishi"

mavzu: qadimgi dunyoda mantiq ilmining shakllanishi. o’rta asrlarda mantiq ilmi. reja: 1. mantiq ma’nosi, predmeti. 2. qadimgi dunyoda mantiq ilmining shakllanishi. 3. o`rta asrlarda mantiq ilmi. mantiqqa oid dastlabki fikrlar qadimgi gretsiya va hindistonda paydo bo‘lgan bo‘lib, aristotel nomi bilan bog‘liq. grek mantig‘i g‘arbiy va sharqiy yevropa, yaqin sharq va o‘rta osiyo xalqlarining keyingi rivojlanishda o‘zlashtirilgan bo‘lsa, hind mantig‘i esa xitoy, yaponiya, tibet, mongoliya, seylon va indoneziyada keng tarqalgan. shu bois mantiq ilmining tarixi haqida gap ketganda, dastavval ikkita katta maktab, ya’ni hind mantig‘i hamda qadimgi grek mantig‘i maktablari ko‘rsatiladi. hind mantig‘i dastlab fan sifatida emas, balki hind falsafasining tarkibiy qismi sifatida shakllangan. shuning u...

This file contains 13 pages in DOCX format (31.1 KB). To download "qadimgi dunyoda mantiq ilmining shakllanishi", click the Telegram button on the left.

Tags: qadimgi dunyoda mantiq ilmining… DOCX 13 pages Free download Telegram