mantiqqa oid bilimlarning shakllanishi

PPTX 45 pages 139.6 KB Free download

45 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 139.6 KB

File type PPTX

Pages 45

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 45

prezentatsiya powerpoint mavzu: mantiq ilmining predmeti va ahamiyati reja 1. tafakkur – mantiq ilmining o‘rganish obyekti. mantiqni o‘rganishning ahamiyati. 2. “tafakkur shakli” va “tafakkur qonuni” tushunchalari 3. formal mantiqning predmeti. formal mantiqning asosiy qonunlari (prinsiplari) 4. qadimgi yunonistonda mantiqqa oid bilimlarning shakllanishi 5. o‘rta asrlarda yaqin va o‘rta sharq mamlakatlarida mantiq ilmining falsafiy bilimlar tizimidagi o‘rni 6. xii-xiv asrlarda mantiq ilmining yaqin va o‘rta sharq mamlakatlaridagi rivoji kelib chiqishiga ko‘ra arabcha bo‘lgan “mantiq” (grekcha logos) atamasi “fikr”, “so‘z”, “aql”, “qonuniyat” kabi ma’nolarga ega. uning ko‘pma’noliligi turli xil narsalarni ifoda qilishida o‘z aksini topadi. xususan, mantiq so‘zi, birinchidan, obyektiv olam qonuniyatlarini (“obyektiv mantiq”, “narsalar mantig‘i” kabi iboralarda), ikkinchidan, tafakkurning mavjud bo‘lish shakllari va taraqqiyotini, shu jumladan, fikrlar o‘rtasidagi aloqadorlikni xarakterlaydigan qonun-qoidalar yig‘indisini (“subyektiv mantiq” iborasida) va uchinchidan, tafakkur shakllari va qonunlarini o‘rganuvchi fanni ifoda etishda ishlatiladi. “mantiq” so‘zining paydo bo‘lishi haqida gapiradigan bo‘lsak, ilk bor demokritning “mantiq haqida yoki kanon” asarida …

2 / 45

g yuqori bosqichidir. uning mohiyatini yaxshiroq tushunish uchun bilish jarayonida tutgan o‘rni, bilishning boshqa shakllari bilan bo‘lgan munosabatini aniqlab olish zarur. bilish voqelikning, shu jumladan, ong hodisalarining inson miyasida subyektiv, ideal obrazlar shaklida aks etishidan iborat. bilishning maqsadga muvofiqligini, yaxlitliligi, tizimliligini aql, ya’ni tafakkur belgilaydi. tafakkurning mantiq obyekti sifatidagi o‘ziga xosligi va bilishda tutgan o‘rni to‘g‘risida aniq tasavvur hosil qilish uchun bilishning manbalari, turlari, darajalari, metodlarini ifoda etuvchi ba’zi fundamental tushunchalarning ma’no-mazmuni va o‘zaro munosabatini qisqacha ko‘rib chiqamiz. aql (aqliy mushohada, tafakkur) insonga xos buyuk hislat, ne’matdir. aql (lot. rationalis; yun. nus, fronesis; arab. al-aql – asoslangan, maqsadga muvofiq) – insonga o‘ylash, fikrlash, anglash va xotirlash, xulosa chiqarish imkonini beradigan qobiliyati, noyob ma’naviy hodisa. bizning maqsadimiz kontekstida “aql”, “aqliy mushohada”, “tafakkur” tushunchalarini bir xil ma’noga ega deb olish mumkin. inson hayoti, faoliyati aqliy mushohada asosida qurilgan bo‘ladi; amalga oshiradigan har bir ishida maqsad mavjud bo‘lib, unda, odatda, “mantiqiy ish” izlarini …

3 / 45

zi – oliy aql, donishmandlik sohibi. unda inson aqli tufayli o‘z his-tuyg‘ularini boshqaradi, tartibga soladi, olgan bilimlarining chin yoki xato ekanligini aniqlaydi va eng muhimi, xoliq tomonidan yaratilganini bilishga muvaffaq bo‘ladi, degan fikr mavjud. lekin ba’zi islom ilohiyotchilari aqlning inson faoliyatida tutgan o‘rnini yuqori baholamaydi. xususan, g‘azzoliy, o‘z tadqiqotlari asosida, “aql o‘zining ojiz va notavonligini tushunib yetish uchungina kerak”, degan xulosaga keladi. tasavvufni e’tirof etgan alisher navoiy asarlarida esa, aql bilan bog‘liq bo‘lgan, uning turli sifatlarini ifoda etadigan iboralarni uchratamiz. ular “aql ko‘yi”, “aql xirmoni”, “aql kuchi”, “aql-hush”, “o‘tkir zehn”, “fahm-farosat”, “aql quvvati”, “aql-farosat”, “aqldan ozgan”, “xudbin” kabilardir. aql so‘ziga ma’nosi bo‘yicha “intellekt” so‘zi yaqin turadi. intellekt (lot. intellektus – aql, idrok, zehn) – keng ma’noda kishilarning voqea-hodisa mohiyatini to‘laligicha bilishga asoslangan va u orqali namoyon bo‘ladigan faoliyatini ifodalaydi. intellekt kishilarning aql, idrok, zakovat, ma’naviy jihatdan yetuklik darajasini ham bildiradi. aql, tafakkur ratsional bilish bo‘lgani uchun uni ba’zan ratsionallik termini …

4 / 45

iqadigan turli jihatlarini, masalan, irodani, intuitsiyani , ongsizlikni bilishning muhim vositalari sifatida tavsiflaydi. irratsionalizm bilishning noaqliy (aqldan quyi yoki yuqori) bosqichlari mavjudligini tan oladi hamda ularning haqiqatni anglashdagi o‘rnini ochib berishga e’tibor qaratadi. aqliy mushohadaning yaratadigan mo‘jizasi, ayniqsa, to‘g‘ri fikrlashda, aql kuchini to‘g‘ri yo‘naltirishda namoyon bo‘ladi. o‘rnatilgan har bir ilmiy qonun, ilgari surilib, chinligi asoslangan har qanday g‘oya, yaratilgan barcha san’at asarlari aynan ana shu to‘g‘ri tafakkur, ya’ni fikrni mantiqan to‘g‘ri qurish natijasidir. ba’zi hollarda hissiy tajriba, ya’ni sezish, idrok etish, yaqqol tasavvur qilish natijalariga taya’nib xulosa chiqarish bilan cheklanadilar. vaholanki, hissiyot yakka predmetlarni, ularning mavjud holatini, harakati, o‘zaro ta’sirini qayd etish bilan cheklanadi. aql esa ularga xos o‘xshashlik, umumiylikni, muayyan sharoit mavjud bo‘lgan barcha hollarda uning takrorlanib turishini ilg‘aydi va shu asosda ularni ayrim sinflarga birlashtirib, ular bilan turli mantiqiy amallarni bajaradi, nazariy qurilmalarni yaratadi, masalan, o‘simliklar, hayvonlar sinflarini, makro-mikro-megadunyolarni bilish obyektlariga aylantiradi “kvant mexanikasi”, “elementar zarrachalar nazariyasi”, “zamonaviy …

5 / 45

ur, aql kundalik hayotiy tajribamizga tayanadi, undan oziqlangani holda hayotiy tushunchalarni yaratadi va bu bilan mazkur tushunchalarni ilmiy asosda talqin etish, aniqlashtirish uchun zamin tayyorlaydi. masalan, har kuni quyoshning sharqdan chiqib, g‘arbga botishini kuzatamiz, u huddi yer atrofida aylanayotgandek bo‘lib tuyuladi. ana shu kundalik tajriba natijasiga taya’nib, ptolomey geotsentrik nazariyani (yer markazi bo‘lgan quyosh sistemasi haqidagi ta’limotni) yaratdi. bilish, tafakkur rivoji, xususan, astronomiya sohasidagi keyingi tadqiqotlar yerning dumaloq planeta ekanligini, uning o‘z o‘qi va quyosh atrofida aylanishini ko‘rsatdi. bu kopernikning geliotsentrik nazariyasining (quyosh markaz bo‘lgan sistemaning) yaratilishida o‘z ifodasi va isbotini topdi. aqliy mushohada, tafakkurning boshqa bilish manbalari bilan bo‘lgan munosabatini aniqroq tasavvur qilish uchun ularning o‘ziga xosliklari, bilishdagi vazifalari, imkoniyatlari to‘g‘risida ma’lumotga ega bo‘lish zarur. bilish, yuqorida aytib o‘tilganidek, murakkab, ziddiyatli, turli xil darajalarda va shakllarda amalga oshadigan jarayondir. uning dastlabki bosqichini hissiy bilish – insonning sezgi organlari yordamida bilishi tashkil etadi. bu bosqichda predmet va hodisalarning tashqi xususiyatlari …

Want to read more?

Download all 45 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mantiqqa oid bilimlarning shakllanishi"

prezentatsiya powerpoint mavzu: mantiq ilmining predmeti va ahamiyati reja 1. tafakkur – mantiq ilmining o‘rganish obyekti. mantiqni o‘rganishning ahamiyati. 2. “tafakkur shakli” va “tafakkur qonuni” tushunchalari 3. formal mantiqning predmeti. formal mantiqning asosiy qonunlari (prinsiplari) 4. qadimgi yunonistonda mantiqqa oid bilimlarning shakllanishi 5. o‘rta asrlarda yaqin va o‘rta sharq mamlakatlarida mantiq ilmining falsafiy bilimlar tizimidagi o‘rni 6. xii-xiv asrlarda mantiq ilmining yaqin va o‘rta sharq mamlakatlaridagi rivoji kelib chiqishiga ko‘ra arabcha bo‘lgan “mantiq” (grekcha logos) atamasi “fikr”, “so‘z”, “aql”, “qonuniyat” kabi ma’nolarga ega. uning ko‘pma’noliligi turli xil narsalarni ifoda qilishida o‘z aksini topadi. xususan, mantiq so‘zi, birinchidan, obyektiv olam q...

This file contains 45 pages in PPTX format (139.6 KB). To download "mantiqqa oid bilimlarning shakllanishi", click the Telegram button on the left.

Tags: mantiqqa oid bilimlarning shakl… PPTX 45 pages Free download Telegram