abu rayhon beruniy asarlari tahriri

DOCX 15 pages 32.8 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 32.8 KB

File type DOCX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

abu rayhon beruniy asarlari tahriri reja: 1. abu rayhon beruniy hayoti va ijodi 2. ilk asari. 3. abu rayhon beruniyning tarixiy asarlari tahriri al beruniy — xorazmning buyuk allomasi, tarix, geografiya, filologiya, astronomiya, matematika, geodeziya, mineralogiya, farmakologiya, geologiya va boshqa ko‘plab fanlarda oid qomusiy asarlar muallifi. beruniy o‘rta sharqda ilk bora yer quyosh atrofida aylanishi mumkinligini aytib, yerning aylana o‘lchamini aniqlagan. beruniyni chinakam o‘rta asrlar sharqining ilm-fan qomusiy olimi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. amerikalik tarixchi dj.sarton buyuk olim haqida: “astronomiya va matematika, astrologiya va jo‘g‘rofiya, antropologiya va etnografiya, arxeologiya va falsafa, botanika va minerologiya uning buyuk nomisiz qashshoqlashib qolgan bo‘lardi” degan. uning to‘liq ismi abu rayhon muhammad ibn ahmad al-beruniy. 973 yil 4 sentyabr kuni xorazmning qadimiy poytaxti kot shahrida dunyoga kelgan. beruniy hayotining erta damlari haqida ma’lumot kam, faqat chin yetim bo’lganligi ma’lum. burni katta bo‘lganligi sababli uni “burunli” deya atashgan. biroq, ko‘rimsiz tashqi ko‘rinishi ostida ziyrak aql egasi yashiringan …

2 / 15

uvini aniqlashdan iborat bo‘lgan. quyosh va oyning osmondagi aniqroq joylashuvini belgilab, ekliptikning ekvatorga engashishi, quyosh va yulduz yillarining uzunligi va boshqalar kabi astronomik doimiyliklarni o‘lchay olish muhim bo‘lgan. bu esa o‘z o‘rnida, matematika fani rivojini, xususan, bir tarafadan yassi va sferik trigonometriya, boshqasidan aniqroq belgilash uchun asaboblarni talab qilar edi. beruniyning bu sohalardagi yutuqlari bir necha asrlar davomida tengsiz yutuq bo‘lib xizmat qildi. beruniy yer radiusini uning aylana shaklga egaligidan kelib chiqqan holda, deyarli aniq belgilagan (6000 km dan ortiq). beruniy ayrim astronomik muammolar asosida qadim yunon va qadim hind faylasuflarining taraqqiyparvar g‘oyalarini qabul qilib, ularni takomillashtirgan: to‘q jismlar, ya’ni sayyoralardan farqli o‘laroq, quyosh va yulduzlarning bir xil olovli tabiatini ma’qullagan; yulduzlar harakatini aniqlab, yerga nisbatan ularning bahaybat o‘lchamini belgilagan; yerning tortish kuchini o‘rgangan. beruniy quyosh yer atrofida emas, balki yer uning atrofida aylanishini tasdiqlab, ptolomeyning dunyo geosentrik tizimini ma’qullashga doir barcha gumonlarga nuqta qo‘ygan. u shafaq va kun botishi …

3 / 15

lgan. ilk asari. “qadimiy xalqlar xronologiyasi” nomli ilk asarida (1000 yil) beruniy o‘sha davrlarda ma’lum bo’lgan barcha xalqlarga tegishli solnoma tizimlarini ta’riflab chiqqan. u tomonidan qilingan astronomik tadqiqotlar va boshqa ilmiy ishlar “astronomiyaning asosiy boshlanish sharhlari kitobi”da yozilgan. kot va qo‘rg‘on shaharlarida mahalliy boshqaruvchilar saroylarida, keyinroq shoh ma’mun saroyida xorazmda yashagan, taniqli olimlar jamlangan akademiyani boshqargan. unda ibn sino hamda al-xorazmiylar algebra fani asoschilari bo‘lishgan. ibn sino bilan o‘zaro yozishmalari saqlanib qolgan. unda arastu kitobi haqida mulohazalar bilan almashinilgan. 1017 yildan boshlab, ya’ni xorazm sulton mahmud g‘aznaviy tomonidan bosib olingach, g‘azna shahrida sulton mahmud va uning vorislari ma’sud hamda ma’dudlar saroyida yashaydi, mahmudning hindistonga qilgan safarlarida qatnashib, bir necha yil shu yerlarda yashaydi ham. al beruniy ijodida “g‘azna” bosqichi eng sersamara bosqich bo‘lgan. shu yillar hindistonga qilingan safarlari uning tayanch asari bo‘lmish “hindlarning aqlga sig‘adigan va sig‘maydigan ta’limotlarini aniqlash kitobi” (“hindiston” 1030 yil tamomlangan) dan joy olgan. sulton mahmudning o‘limidan …

4 / 15

va bir tildan boshqasiga tarjima qilishning tabiiy-ilmiy terminologiyalari qoidalarini ishlab chiqqan. 1030 yil yakunlangan “hindiston” asarida hindlarning yashash tarzi, madaniyati va ilm-fanlari haqida batafsil ma’lumot bergan, ularning diniy-falsafiy tizimlarini bayon qilgan. al beruniy o‘z ishlarida taqqosiy usuldan foydalangan: “men hindlarning borlik nazariyasini keltirmoqdaman, bir vaqtning o‘zida yunonlar nazariyasini ham keltirib o‘tmoqdamanki, bu ikki xalqning o‘zaro bog‘liqligini yoritmoqchiman”, deb yozadi. shu bilan birga u gomer, platon, arastu, galen va boshqa yunon olimlarini ham eslab o‘tgan, hind va islom fikrlarini taqqoslagan, ayniqsa, so‘fiychilik ta’limotini alohida ajratib, hindlardagi sankxi va yoga nazariyalariga juda yaqinligini aytgan. turli xalqlar an’analarini taqqoslar ekan, slavyanlar, tibetliklar, xazar, turk va boshqa xalqlarning turmush tarzi an’analari haqida aytib o‘tgan. al beruniy tomonidan arab grafikasi asosida yaratilgan transkripsiya tizimi ko‘p jihatdan hind tilidagi so‘zlarni urdu tiliga o‘girish bo‘yicha zamonaviy tizimidan ilgarilagan. “hindiston” asarini yozish bilan bir vaqtda “sankxi” va “yogasutra patandjal” asarlarini arab tiliga tarjima qilib, ptolomeyning “evklid va almagesi”ini …

5 / 15

nini tortiq etadi. fors olimlari paviloni o‘z ichiga to‘rt mashhur olimlarni olgan: avitsenna, beruniy, zokiriy roziy (reyz hamda umar xayyom). 2. al beruniyning ona shahri 1957 yil uning sharafiga beruniy nomini olgan. 3. 1973 yil akademik i.m.mo‘minov tomonidan o‘zbekistonda abu rayhon beruniy tavalludining 1000 yilligi munosabati bilan tadbirlar o‘tkazilgan. 4. toshkentdagi sharqshunoslik ilmiy-tekshirish instituti abu rayhon beruniy nomini olgan. 5. toshkentdagi beruniy metro stantsiyasi. 6. toshkent hamda xorazmdagi beruniy hayklalari. 7. toshkent texnika universitetiga ham beruniy nomi berilgan. 8. al beruniy oy vulqoni hamda asteroid 9936 al beruniy ham olim sharafiga nomlangan. 9. taniqli olim s.p.tolstov o‘zining “qadimiy xorazm sivilizatsiyasi izidan” nomli monografiyasini xorazmlik abu rayhon al beruniyga bag‘ishlagan. al beruniy asarlari 1. abu rayhon beruniy. hindiston. per. a. b. xalidov, yu. n. zavadovskiy. // tanlangan asarlari, tom ii. toshkent: fan, 1963. // qayta nashr: m.: ladomir, 1995. 2. beruniy abu rayhon. yodgorliklarni to‘plash uchun ma’lumotlarni jamlash (mineralogiya). per. a. …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "abu rayhon beruniy asarlari tahriri"

abu rayhon beruniy asarlari tahriri reja: 1. abu rayhon beruniy hayoti va ijodi 2. ilk asari. 3. abu rayhon beruniyning tarixiy asarlari tahriri al beruniy — xorazmning buyuk allomasi, tarix, geografiya, filologiya, astronomiya, matematika, geodeziya, mineralogiya, farmakologiya, geologiya va boshqa ko‘plab fanlarda oid qomusiy asarlar muallifi. beruniy o‘rta sharqda ilk bora yer quyosh atrofida aylanishi mumkinligini aytib, yerning aylana o‘lchamini aniqlagan. beruniyni chinakam o‘rta asrlar sharqining ilm-fan qomusiy olimi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. amerikalik tarixchi dj.sarton buyuk olim haqida: “astronomiya va matematika, astrologiya va jo‘g‘rofiya, antropologiya va etnografiya, arxeologiya va falsafa, botanika va minerologiya uning buyuk nomisiz qashshoqlashib qolgan bo‘lardi” degan....

This file contains 15 pages in DOCX format (32.8 KB). To download "abu rayhon beruniy asarlari tahriri", click the Telegram button on the left.

Tags: abu rayhon beruniy asarlari tah… DOCX 15 pages Free download Telegram