mantiq - bilish nazariyasi

DOCX 21 pages 48.1 KB Free download

21 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 48.1 KB

File type DOCX

Pages 21

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 21

1. mantiq - bilish nazariyasining tarkibiy qismi. reja: 1. tafakkurning mantiqiy shakllari va qonunlari 1. tushunchaning turlari va tushunchalar o‘rtasidagi munosabatlar 1. hukm tafakkur shakli sifatida 1. xulosa chiqarish turlari. 1. argumentlash va ishonch-e’tiqodning shakllanishi kelib chiqishiga ko‘ra arabcha bo‘lgan “mantiq” (grekcha logika–logos) atamasi «fikr», «so‘z», «aql», «qonuniyat» kabi ma’nolarga ega. uning ko‘pma’noligi turli xil narsalarni ifoda qilishda o‘z aksini topadi. xususan, mantiq so‘zi, birinchidan, ob’ektiv olam qonuniyatlarini (masalan, «ob’ektiv mantiq», «narsalar mantig‘i» kabi iboralarda), ikkinchidan, tafakkurning mavjud bo‘lish shakllari va taraqqiyotini, shu jumladan, fikrlar o‘rtasidagi aloqadorlikni xarakterlaydigan qonun-qoidalar yig‘indisini (masalan, «sub’ektiv mantiq» iborasida) va uchinchidan, tafakkur shakllari va qonunlarini o‘rganuvchi fanni ifoda etishda ishlatiladi. mantiq ilmining o‘rganish ob’ektini tafakkur tashkil etadi. «tafakkur» arabcha so‘z bo‘lib, o‘zbek tilidagi «fikrlash», «aqliy bilish» so‘zlarining sinonimi sifatida qo‘llaniladi. tafakkur bilishning yuqori bosqichidir. predmet va hodisalarning mohiyatini tushunishga tafakkur yordamida erishiladi. tafakkur bilishning yuqori-ratsional (lotincha ratio – aql) bilish bosqichi bo‘lib, unda predmet va …

2 / 21

belgilari to‘g‘risidagi axborot tashkil etadi. tafakkur shakli fikrning mazmunini tashkil etuvchi elementlarning bog‘lanish usuli, uning strukturasi (tuzilishi)dir. fikrlash elementlari deganda, predmetning fikrda ifoda qilingan belgilari haqidagi axborotlar tushuniladi. tafakkur uch xil mantiqiy shaklda: tushuncha, hukm (mulohaza) va xulosa chiqarish shaklida mavjud. hozirgi paytda mantiq o‘zining turli xil sohalari va yo‘nalishlarida taraqqiy etib bormoqda. xususan tafakkur ko‘p qirrali jarayon bo‘lgani, uchun uni turli xil tomonidan, xususan, mazmuni va shakli (strukturasi) bo‘yicha, tayyor holida yoki kelib chiqishi va taraqqiyotida olib o‘rganish mumkin. keng ma’noda mantiqni tafakkur shakllari va qonunlarini o‘rganuvchi fan, deb atash mumkin. hozirgi paytda uning formal mantiq, dialektik mantiq va matematik mantiq kabi yo‘nalishlari farq qilinadi. formal mantiq tafakkurning strukturasini fikrning konkret mazmuni va taraqqiyotidan chetlashgan holda, nisbatan mustaqil ravishda olib o‘rganadi. uning diqqat markazida muhokamani to‘g‘ri qurish bilan bog‘liq qoidalar va mantiqiy amallar yotadi. formal mantiqqa to‘g‘ri tafakkur shakllari va qonunlarini o‘rganuvchi falsafiy fan, deb ta’rif berish mumkin. dialektik …

3 / 21

sifatidagi ahamiyati katta. tafakkur shakllari va qonunlarini o‘rganish, ulardan ongli ravishda foydalanish fikrlash madaniyatini o‘stiradi, xususan, fikrni to‘g‘ri qurish malakasini rivojlantiradi; bahs yuritishda o‘zining va boshqalarning fikriga tanqidiy munosabatda bo‘lishiga, suhbatdoshining mulohazalaridagi xatolarni ochib tashlashga yordam beradi. ibn sinoning qayd etishicha, haqiqatning nima ekani, ne narsaning haqiqatga yaqin ekanligi, nimaning yolg‘onligi, haqiqat va yolg‘onning qanday xillari borligi mantiq yordamida aniqlanadi. til – axborot belgilari tizimi. tafakkur til bilan uzviy aloqada mavjud. fikr ideal hodisadir. u faqat tilda – moddiy hodisada (tovush to‘lqinlarida, grafik chiziqlarda) reallashadi, boshqa kishilar bevosita qabul qila oladigan, his etadigan shaklga kiradi va odamlarning o‘zaro fikr almashish vositasiga aylanadi. boshqacha aytganda, til fikrning bevosita voqe bo‘lish shaklidir. tafakkur ideal hodisa bo‘lib, tilda reallashadi. til tafakkur bilan uzviy bog‘langan, fikrimizning bevosita mavjud bo‘lishini ta’minlaydigan va kishilar o‘rtasida aloqa o‘rnatishga xizmat qiladigan axborot belgilari tizimidan iborat. belgi bilish jarayonida boshqa bir predmetning vakili vazifasini bajaruvchi hamda u haqda ma’lum …

4 / 21

angan xona» va shu kabi ekanligi haqidagi axborotlar tashkil etadi. tilning ikkita turi mavjud. ular tabiiy va sun’iy tillardir. tabiiy yoki milliy tillar tarixan shakllangan tovushlar (nutq) va grafika (yozuv)ning axborot belgilari tizimidan iborat. tabiiy til boshqa tillarga murojaat qilmagan holda mustaqil ravishda o‘zini qurishi va ifoda qilishi mumkin. shuning bilan bir qatorda, tabiiy tildan foydalanish bilish jarayonida ayrim qiyinchiliklarni ham keltirib chiqaradi. ular quyidagilar bilan bog‘liq: 1) tabiiy tildagi so‘zlarning ma’nosi vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib turadi; 2) tabiiy tilda bir so‘z bir qancha tushunchani ifoda qilishi (omonimlar) yoki bir tushuncha bir qancha so‘zlarda ifoda qilinishi (sinonimlar) mumkin; 3) tabiiy tildagi ba’zi so‘zlar yordamida ifoda qilingan fikr aniq ma’noga ega bo‘lmay qoladi (masalan, «karim chet tilini yaxshi bilmaydi» degan fikrda karimning kimga nisbatan yoki qanday vazifani bajarishga nisbatan chet tilini yaxshi bilmasligi ko‘rsatilmagan). ana shuning uchun ham, tildan noto‘g‘ri foydalanilsa, fikrning mazmuni o‘zgarib ketadi. bu erda sa’diy aytgan fikrni esga …

5 / 21

bilan ish olib borishni ta’minlaydi. demak, ilmiy bilishda tabiiy tildan ham, sun’iy tildan ham foydalaniladi. ilmiy til esa tabiiy til, sun’iy til va maxsus atamalardan tashkil topgan bo‘ladi. ilm sohalaridan biri bo‘lgan mantiq o‘zining formallashgan maxsus tiliga ega. u inson tafakkurining tuzilishini aniq va ravshan holda ifoda qilish maqsadida yaratilgan. buning mohiyatini tushunish uchun formallashtirishning o‘zi nima ekanligini aniqlab olish zarur. formallashtirish konkret mazmunga ega bo‘lgan fikrlarni simvollar bilan almashtirish, ya’ni propozitsional funksiya hosil qilish, formulalar kiritish, mantiqiy qoidalarni yaratish orqali tafakkurning (fikrning) tuzilmasini ifoda qilish demakdir. tafakkurning tuzilmasi bilan mantiqning tilda ifoda qilinishi tuzilmasi o‘rtasida o‘zaro muvofiqlik mavjud, ya’ni har bir konkret fikr tuzilmasiga ma’lum bir til tuzilmasi muvofiq keladi. buni propozitsional funksiya hosil qilish misolida ko‘rishimiz mumkin. «toshkent – o‘zbekistonning poytaxti» degan fikrdagi «toshkent» tushunchasini – s, «o‘zbekis-tonning poytaxti» tushunchasini – r bilan almashtirsak, s–r ko‘rinishiga ega bo‘lgan propozitsional funksiya hosil bo‘ladi. propozitsional funksiya o‘zgaruvchi qiymatga ega ifoda …

Want to read more?

Download all 21 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mantiq - bilish nazariyasi"

1. mantiq - bilish nazariyasining tarkibiy qismi. reja: 1. tafakkurning mantiqiy shakllari va qonunlari 1. tushunchaning turlari va tushunchalar o‘rtasidagi munosabatlar 1. hukm tafakkur shakli sifatida 1. xulosa chiqarish turlari. 1. argumentlash va ishonch-e’tiqodning shakllanishi kelib chiqishiga ko‘ra arabcha bo‘lgan “mantiq” (grekcha logika–logos) atamasi «fikr», «so‘z», «aql», «qonuniyat» kabi ma’nolarga ega. uning ko‘pma’noligi turli xil narsalarni ifoda qilishda o‘z aksini topadi. xususan, mantiq so‘zi, birinchidan, ob’ektiv olam qonuniyatlarini (masalan, «ob’ektiv mantiq», «narsalar mantig‘i» kabi iboralarda), ikkinchidan, tafakkurning mavjud bo‘lish shakllari va taraqqiyotini, shu jumladan, fikrlar o‘rtasidagi aloqadorlikni xarakterlaydigan qonun-qoidalar yig‘indisini (masalan, «...

This file contains 21 pages in DOCX format (48.1 KB). To download "mantiq - bilish nazariyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: mantiq - bilish nazariyasi DOCX 21 pages Free download Telegram