orfoepik me'yorlar

DOCX 1 page 26.8 KB Free download

1 page

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 26.8 KB

File type DOCX

Pages 1

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 1

3-mavzu. o`zbek adabiy til me’yorlari. fonetik, leksik, semantik me`yor, orfografik, orfoepik me`yor. orfoepiya so‘zlarni, ularning tarkibidagi tovushlarni, shuningdek, o‘zak va qo‘shimchalardan iborat so‘z formalarini to‘g‘ri talaffuz qilish me’yorlari tizimidir. tilshunoslikning bu tizim haqidagi bo‘limi ham orfoepiya deyiladi. orfoepik me’yorlar aslida xalq jonli tili faktlari asosida yaratiladi – jonli tildagi turlicha talaffuz ko‘rinishlaridan adabiy til an’analariga, taraqqiyot tradi-siyalariga mos keladiganlari tanlanadi. masalan, o‘zbek shevalarida bir so‘z turlicha talaffuz qilinadi: yo‘q-jo‘q, ko‘z-go‘z,ota-ata,aka-oka,anor-onar kabi. ¥ozirgi zamon davom fe’li qo‘shimchasi shevalarda – yap(ti), -op(ti), -utti, -vot(ti) shakllarida qo‘llanadi: boryapti,boropti, borutti, borvotti kabi. adabiy tilda shulardan yo‘q, ko‘z, ota, aka, anor boryapti variantlari adabiy talaffuz me’yori (orfoepik norma) sifatida saralangan. to‘g‘ri talaffuz nutq madaniyatining muhim belgilaridan biri sanaladi. adabiy tilda to‘²ri yozish qanchalik muhim bo‘lsa, to‘g‘ri talaffuz ham shunchalik ahamiyatlidir. shuning uchun ham o‘quvchi va talabalarda to‘²ri talaffuz ko‘nikmalarining shakllantirilishiga ta’limning barcha bosqichlarida jiddiy e’tibor beriladi. unli tovushlar talaffuzi. i unlisi: 1) bir bo‘g‘inli so‘zlarda …

2 / 1

tarzda talaffuz qilinadi): tepki, bordi, oftobi, xuddi, rozi kabi. u unlisi: 1) bir bo‘²inli so‘zlarda va ko‘p bo‘²inli so‘zlarning ur²usiz bo‘²inida qisqa (tush, tus, pul, buloq, bug‘doy kabi), ur²uli bo‘²inida esa kuchliroq va cho‘ziqroq (bulut, yetuk, popuk kabi) talaffuz etiladi; 2) k,g,y undoshlaridan keyin ingichka (old qator unli tarzida), q, ², x undoshlaridan so‘ng esa yo‘²on (orqa qator unli tarzida) talaffuz qilinadi. qiyos qiling: kul va qul, atirgul va nor²ul, yuk(yuk) va xulq kabi; 3) –uvchi, -uv affikslari tarkibida cho‘ziqroq aytiladi: yozuvchi, o‘quvchi, to‘quvchi, oluv, qo‘shuv kabi. ¤ unlisi: 1) bir bo‘²inli so‘zlarda, shuningdek ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarning ur²usiz bo‘²inida qisqa talaffuz etiladi: bo‘r, to‘r, ro‘mol, so‘roq kabi; 2) takroriy formalarning birinchi komponentida (ur²uli bo‘²inda) cho‘ziq talaffuz qilinadi: ko‘p-ko‘p, zo‘r-zo‘r, mo‘l-mo‘l kabi; 3) sayoz til orqa k,g, til o‘rta y va bo‘g‘iz undoshi (h) dan so‘ng yumshoq (old qator) unli tarzida, chuqur til orqa q,²,x undoshlaridan so‘ng qattiq va yo‘²on (orqa …

3 / 1

doshlaridan so‘ng esa yo‘²on unli tarzida talaffuz qilinadi. £iyos qiling: kosib va qoshiq, kotib va qolip, komil va qobil, gov va ²ov, govmish va ²ovlamoq kabi; 3) ur²uli bo‘²inda kuchliroq va bir oz cho‘ziq talaffuz etiladi: bo²bon, obod so‘zlarining birinchi va oxirgi bo‘²inlaridagi o unlisi talaffuzini qiyoslang; 4) y va h undoshlari bilan yondosh qo‘llanganda ham o unlisi bir oz yumshoq, ingichka unli holida talaffuz etiladi. £iyos qiling: yor (yor) va qor, hokim va xolis kabi. undosh tovushlar talaffuzi. undosh tovushlar orfoepiyasi ko‘proq kombinator va pozitsion omillar ta’sirida yuz beradigan fonetik hodisalarga bo²liq bo‘ladi. xususan: 1)b,d jarangli undoshlari so‘z oxirida jarangsiz p,t tarzida talaffuz etiladi, bu hol o‘zbek adabiy talaffuzi uchun me’yor hisoblanadi: kitob>kitop, borib>borip, yozib>yozip, savod>savot, obod>obot kabi; 2)b,d undoshlari jarangsiz undoshlar bilan yonma-yon qo‘llanganda assimilyatsiyaga uchrab, p,t holida talaffuz etiladi, bu hol ham adabiy talaffuz me’yori hisoblanadi:ibtidoiy>iptidoiy,ketdi>ketti;3)j,z undoshlarining jarangsiz undoshlar ta’sirida sh,s deb talaffuz etilishi ham adabiy til …

4 / 1

doshdan va unlidan so‘ng –ga talaffuz etiladi: otka, oshka, qopka, ammo uyga, ovga, tolga, tomga, bolaga, akaga kabi. 3.fe’llarda: a)ong+la>angla, son+a>sana, yosh+a>yasha kabi; b)ek+gan > ekkan, ket+gan > ketkan, oq+gan > oqqan, tush+gan>tushkan kabi. 4. olmoshlarda: u+n+da>unda, bu+n+da>bunda, shu+n+da>shunda (bir "n" orttiriladi), men+ning>mening, sen+ning>sening (bir "n" tushirib qoldiriladi). 5.bir so‘zidan dona son yasalganda, o‘zakdagi "r" undoshi "t"ga o‘tadi: bir+ta>bitta kabi. boshqa tillardan o‘zlashtirilgan ayrim so‘zlar talaffuzi. 1.turkiy tillarda, ma’lumki, f undoshi bo‘lmagan, shuning uchun jonli so‘zlashuvda arab, fors va rus tillaridan o‘zlashgan so‘zlardagi "f"ni "p" deb talaffuz qilish hollari uchraydi: ulfat>ulpat, faner>paner, ferma>perma kabi. ¥ozirgi o‘zbek adabiy tilida ularni "f" bilan talaffuz qilish me’yor holiga kelgan. 2.so‘z yoki bo‘²in boshida undosh tovushlarning qatorlashib kelishi turkiy tillarga xos bo‘lmagan. bu hodisa keyinchalik boshqa tillardan o‘zlashtirilgan so‘zlar talaffuziga ham ta’sir qilgan – jonli so‘zlashuvda so‘z yoki bo‘²in boshida yoxud bo‘²indagi ikki undosh orasida bir unlining orttirilishiga olib kelgan: shkaf>ishkop, stakan>istakon, plan>pilon, traktor>tiraktir …

5 / 1

nligi, ruscha o‘zlashmalarning rus tilidagi talaffuz va imlo me’yorlarini o‘zbek tiliga aynan singdirish tendensiyasining ustun bo‘lganligi o‘zbek tilida ikki unlining so‘z tarkibida yonma-yon kelishini orfoepik va orfografik me’yorga aylantirdi: biologiya, geometriya, geologiya, geodeziya va boshqalar. bu hol arabcha o‘zlashmalarda (oila, doir, rais, maorif, saodat, matbaa, mutolaa kabilarda) ham ikki unlining yonma-yon talaffuz qilinishi va yozilishini me’yor darajasiga ko‘tardi. 4.arab tilidan o‘zlashtirilgan ta’na, da’vo, ma’no, e’lon, me’mor, mo‘tabar kabi so‘zlarning birinchi bo‘²inidagi unlilar bo‘²iz artikulyatsiyasi bilan cho‘ziqroq talaffuz etiladi. 5.rus tilidan o‘zlashgan so‘zlarda "i" unlisi o‘zbek tilining "i" unlisidan torroq va cho‘ziqroq talaffuz etiladi. £iyos qiling: tish (o‘zb.) – tip>ti:p (rus.), til (o‘zb.) – tir>ti:r (rus.) kabi. 6.rus tilidan o‘zlashtirilgan ko‘p bo‘²inli so‘zlarning ur²usiz ochiq bo‘²indagi "i" o‘zbekcha "i"dan torroq va cho‘ziqroq talaffuz etiladi. £iyos qiling: bilan (o‘zb.) – bilet (rus.), kinoya (o‘zb.) – kino (rus.) kabi. 7.rus tili orqali o‘zlashtirilgan so‘zlarning so‘nggi ochiq, ur²uli bo‘²inida "i" unlisi o‘zbekcha "i"dan tor …

Want to read more?

Download all 1 pages for free via Telegram.

Download full file

About "orfoepik me'yorlar"

3-mavzu. o`zbek adabiy til me’yorlari. fonetik, leksik, semantik me`yor, orfografik, orfoepik me`yor. orfoepiya so‘zlarni, ularning tarkibidagi tovushlarni, shuningdek, o‘zak va qo‘shimchalardan iborat so‘z formalarini to‘g‘ri talaffuz qilish me’yorlari tizimidir. tilshunoslikning bu tizim haqidagi bo‘limi ham orfoepiya deyiladi. orfoepik me’yorlar aslida xalq jonli tili faktlari asosida yaratiladi – jonli tildagi turlicha talaffuz ko‘rinishlaridan adabiy til an’analariga, taraqqiyot tradi-siyalariga mos keladiganlari tanlanadi. masalan, o‘zbek shevalarida bir so‘z turlicha talaffuz qilinadi: yo‘q-jo‘q, ko‘z-go‘z,ota-ata,aka-oka,anor-onar kabi. ¥ozirgi zamon davom fe’li qo‘shimchasi shevalarda – yap(ti), -op(ti), -utti, -vot(ti) shakllarida qo‘llanadi: boryapti,boropti, borutti, borvotti k...

This file contains 1 page in DOCX format (26.8 KB). To download "orfoepik me'yorlar", click the Telegram button on the left.

Tags: orfoepik me'yorlar DOCX 1 page Free download Telegram