islom sivilizatsiyasida ilm-fan va madaniyat

DOC 6 pages 37.0 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 37.0 KB

File type DOC

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

mavzu: islom sivilizatsiyasida ilm-fan va madaniyatning o‘rni. (4 dars) reja: 1. islom sivilizatsiyasida ilm-fan, ta’lim tizimi. 2. islom olami ta’lim, ilm-fan va madaniyati 3. icesco tashkiloti faoliyati. 3. musulmon olimlarining aniq fanlar rivojiga qo‘shgan hissasi. tayanch so‘zlar: islom olami ta’lim, ilm-fan va madaniyati icesco tashkiloti, ilm-fan. islom, musulmon olimlari, musulmon renessansi. ko‘pincha noxolis g‘arb tarixchilari, hattoki, ayrim zamondosh ziyolilarimiz islom dinini ilm-fan, texnika rivojiga beparvo bo‘lganlikda, goho to‘sqinlik qilganlikda ayblashga o‘rganib qolishgan. ba’zilar hatto, musulmonlarning bugungi kunda texnika taraqqiyotidan orqada qolganining bosh sabablarini ana shunga to‘nkashga urinishadi. aslida shunday bo‘lganmidi? tarixga xolis nazar, toza vijdon bilan yondoshadigan har bir insofli kishi bu da’volarda haqiqat yo‘qligini osongina tushunib oladi. sababi islom – ilm dini, payg‘ambar alayhissalomga nozil qilingan ilk vahiy allohning “o‘qi!” degan farmoni ilohiysi bilan boshlangan. “ilm” so‘zi qur’oni karimning 811 joyida turli ma’nolar bilan kelgan. payg‘ambarimiz muhammad alayhissalom beshikdan qabrgacha ilm izlashni, chin kabi olis o‘lkaga bo‘lsa ham, borib …

2 / 6

i. islom olimlarining alloh bergan iqtidori, ilm-fan sohasidagi kashfiyotlari haqiqatan ham dunyo havas qilgulik, hayratda qolgulik darajada edi. movarounnahr diyoridan chiqqan muso muhammad al-xorazmiy, ahmad al-farg‘oniy, abu nasr forobiy, abu ali ibn sino, abu rayhon beruniy kabi olimlarning nomlari islom hazorasidan tashqariga chiqib, evropa ilm-fanida ham o‘chmas iz qoldirdi. masalan, al-xorazmiy algebra faniga asos soldi, “algebra” istilohi uning “al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr al-muqobala” risolasidan olingan. olimning nomi esa “algoritm” shaklida fanda abadiy o‘rnashib qoldi. uning “zij”i evropada ham, sharqda ham falakshunoslik (astronomiya) rivojlanishiga katta turtki bo‘ldi. allomaning arifmetikaga oid risolasi xii asrdayoq ispaniyada seviliyalik ioann tomonidan qayta ishlanib, shu asosda darslik yozilgan. algebraga doir yana bir risolasi ham 1145 yili seviliyada robert chester tomonidan lotinchaga tarjima qilingan. g‘arb olimi j. sarton o‘zbek olimini “o‘z davrining eng buyuk matematigi va agar barcha shart-sharoitlar nazarga olinsa, davrlarning ham eng buyuklaridan biri”, deb atagan. ahmad al-farg‘oniyning asosiy falakshunoslik asari “samoviy harakatlar va …

3 / 6

ni o‘lchagan. kosinuslar teoremasini ham fransuz allomasi ventdan besh yuz yil avval u kashf etgan. uning “geodeziya”, “hindiston” “ma’danshunoslik”, “saydona” asarlari o‘sha vaqtlardayoq sharqu g‘arbda mashhur bo‘lgan. akademik v. rozen: “sharq va g‘arbning qadimgi va o‘rta asrdagi butun ilmiy adabiyoti orasida “hindiston”ga teng keladigan asar yo‘q”, deb yozgan bo‘lsa, o‘sha asr olimlaridan yoqutning qayd etishicha, “beruniyning “ma’sud qonuni” asari matematika va falakshunoslik bo‘yicha ungacha yozilgan hamma kitoblar izini o‘chirib yuborgan”. darvoqe, beruniy sanskrit, fors, arab, ivrit, yunon kabi tillarni mukammal bilgan. musulmon olamining buyuk allomalaridan abu yusuf yoqub ibn hishom al-kindiy (801-873) ning nomi tarixning eng yorqin sahifalaridan o‘rin olgan. u eynshteyndan bir necha asr ilgari borliq va undagi fizik hodisalarning nisbiyligi g‘oyasini ilgari surgan. u optika sohasida birinchilardan bo‘lib asar yozgan va uning lotincha tarjimasi “la aspektus” nomi bilan g‘arbda bu sohaning rivojiga ulkan hissa qo‘shgan. uning sonlar nazariyasiga doir sakkizta, proporsiya va vaqt o‘lchoviga doir uchta, jami o‘n …

4 / 6

s istilohlarini olib kirgan, ta’rif, teorema, formula kabi tushunchalarni qo‘llagan. uning kashfiyotlarini evropa yuz yillar kutishga majbur bo‘ldi. u evropada batlamiusning oy nazariyasi ustida birinchi marta tadqiqot olib borgan tujho braxadan (1546-1601) naq 600 yil oldin batlamius nazariyasini tanqidiy o‘rganib chiqib, uning nuqsonlarini bayon qilib bergandi. 960-1039 yillarda yashab o‘tgan yana bir musulmon olimi qutbiddin ibnul haysam fizika sohasidagi ulkan kashfiyotlari bilan dunyoga tanilgan. uning optika haqidagi bir qancha ilmiy asarlarini jamlagan “kitobul-manozir” (tasvirlar kitobi) kitobi 1270 yildayoq lotinchaga o‘girilgan, keyinchalik olmoniya, portugaliya, fransiyada chop etildi hamda kopernik va nyutonning optikaga oid asarlariga manba bo‘ldi. olimning lotincha nomi “albazen” fizikadagi ilmiy istilohga aylangan. ibnul haysam alohida olingan yorug‘lik, cheklangan tezlikka ega ekanligi haqida fikr bildirgan birinchi olimdir. lambert trapetsiyasini, undan ancha oldin ibnul haysam topgan. zamonaviy ko‘zoynaklarning ilk kashfiyotchisi ham ana shu islom olimi bo‘lgan. alloma fizika, matematika, tibbiyot, falakshunoslik, falsafaga oid 200 dan ortiq asar yozib qoldirgan. olimning yuksak …

5 / 6

yil oldin uchoq yasab, parvozni amalga oshirgan. jobir ibn hayyon jon dalton, otto xann, endryu fermi, albert eynshteyndan 1000 yil oldin atom ustida tadqiqot o‘tkazgan, ilk marta “termoyadroviy kuch” fikrini aytgan, atom parchalanishi va bomba shiddatini tasvirlagan. sobit ibn qurra (835-902) birinchi marta anestezinni topgan, ali ibn iso (xi asr) esa uni ilk bor ko‘z jarrohligida qo‘llab, bu haqda mustaqil asar yozgan. biroq bu kashfiyot 1850 yilda jankayga tegishli bo‘lib ketdi. “differensial hisob” ni ham nyutondan ancha oldin, to‘qqizinchi asrda sobit ibn qurra kashf qilgan. samo jismlarining ellips orbita bo‘ylab harakat qilishi haqidagi fikrni kepler beruniydan o‘zlashtirib olgan bo‘lsa, kopernik quyosh nazariyasini ibn shotirdan (1304 -1376) aynan ko‘chirib olgan. paleontologiya va sedimentologiya sohasida ilk tajribalar o‘tkazib, kitob yozgan olim abu ali ibn sino bo‘lsa-da, bu boradagi xizmatlari uchun albertga “buyuk albert” unvoni berilgan. darvoqe, ibn sino (evropada avitsenna) fanning turli sohalariga oid 450 dan ortiq kitob yozgan, birgina “kitob ush-shifo” …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "islom sivilizatsiyasida ilm-fan va madaniyat"

mavzu: islom sivilizatsiyasida ilm-fan va madaniyatning o‘rni. (4 dars) reja: 1. islom sivilizatsiyasida ilm-fan, ta’lim tizimi. 2. islom olami ta’lim, ilm-fan va madaniyati 3. icesco tashkiloti faoliyati. 3. musulmon olimlarining aniq fanlar rivojiga qo‘shgan hissasi. tayanch so‘zlar: islom olami ta’lim, ilm-fan va madaniyati icesco tashkiloti, ilm-fan. islom, musulmon olimlari, musulmon renessansi. ko‘pincha noxolis g‘arb tarixchilari, hattoki, ayrim zamondosh ziyolilarimiz islom dinini ilm-fan, texnika rivojiga beparvo bo‘lganlikda, goho to‘sqinlik qilganlikda ayblashga o‘rganib qolishgan. ba’zilar hatto, musulmonlarning bugungi kunda texnika taraqqiyotidan orqada qolganining bosh sabablarini ana shunga to‘nkashga urinishadi. aslida shunday bo‘lganmidi? tarixga xolis nazar, toza vijdon ...

This file contains 6 pages in DOC format (37.0 KB). To download "islom sivilizatsiyasida ilm-fan va madaniyat", click the Telegram button on the left.

Tags: islom sivilizatsiyasida ilm-fan… DOC 6 pages Free download Telegram