aruz vaznlar tizimining tarixiy qanuniyatlari va amaliyoti

PDF 172 pages 2.1 MB Free download

172 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.1 MB

File type PDF

Pages 172

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 172

microsoft word - tohirov s. aruz vazni qoidalari.doc 1 o‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi samarqand davlat universiteti tohirov sobirjon qobilovich “aruz vazni qoidalari” o‘quv qo‘llanma samarqand davlat universiteti kengashining 2019 yil 28-noyabrdagi 4 - sonli qaroriga asosan nashrga tavsiya etilgan (guvohnoma № 108) samarqand davlat universiteti - 2020 y. 2 udk: 801.731 tohirov s.q. aruz vazni qoidalari. o‘quv qo‘llanma. samarqand, samdu nashri, 2020. – b. 172. turkiy va fors-tojik mumtoz she’riyatining asosiy o‘lchov tizimi bo‘lgan aruz, uning nazariyasi va amaliyoti, turkiy aruzning o‘ziga xos ritmikasi hamda qonuniyatlarini o‘rganish va o‘rgatish filologiya sohasining muhim vazifalaridan biridir. zero vazn she’r badiiyati va jozibasining asosiy unsurlaridan bo‘lib, uni o‘rganish badiiy asar matnining mukammalligi, undagi shakl va ma’no munosabati, ijodkor mahorati, asarning badiiy barkamolligi haqida tasavvur hosil qilishning asosiy omillaridan biridir. ushbu o‘quv qo‘llanmada aruz vaznlar tizimining tarixiy taraqqiyoti, nazariy qonuniyatlari va amaliyotini o‘rganish, rang-barang vaznlarda yaratilgan mumtoz nazm namunalarining o‘ziga …

2 / 172

roziy (xii – xiii asr) “al-mo‘’jam fi ma’oyiri ash’oril ajam” asarida “she’r” so‘zining lug‘aviy va istilohy ma’nolari haqida shunday deydi: “bilgilkim, she’r asli lug‘atda bilimdir va so‘zning to‘g‘ri idroki ma’nosini berur va istilohiy jihatdan ma’nosi murattab1 va mutasoviy2 va oxirgi harflari bir – biriga monand keluvchi suxandir. va shuning uchun murattabi ma’noviyi suxan deyildiki, haqiqiy she’r bilan bema’ni tartibsiz kalom o‘rtasida farq bordir”. darhaqiqat, sharq xalqlari ma’naviyatida “so‘z”ga, uning rutbasi, qudratiga nisbatan alohida ehtirom mavjud bo‘lgani sir emas. zero hazrat navoiy aytganlaridek: dahri muqayyad bila ozodasi, borcha erur “kof” ila “nun”zodasi.3 shu bilan birga, “kalomi mavzunu muqaffa” deya ta’riflangan nazmning martabasi nasrga nisbatan ulug‘roqdir: nazm anga gulshanda ochilmog‘lig‘i, nasr qaro yerga sochilmog‘lig‘i. 1 tartibga solingan. 2 teng qismlarga bo‘linuvchi. 3 alisher navoiy. mat. 20 tomlik. 7-tom (“hayrat ul-abror”). – t.: fan, 1991. 57-b. 4 bo‘lmasa e’joz4 maqomida nazm, bo‘lmas edi tengri kalomida nazm.5 alisher navoiy kalomullohda nazm namunalarining mavjudligini, ularning …

3 / 172

yatidagi vaznlar, shu jumladan, aruz ham kvantitativ she’riy tizimlar sirasiga kiradi. kvalitativ she’riy tizimlarda misralardagi hijolar miqdorining tengligi, urg‘ularning muayyan tartibiga asoslaniladi. shunga ko‘ra ular uchta asosiy guruhni tashkil etadi: 1. sillabik (bo‘g‘in) – bo‘g‘inlar yoki hijolar sonining tengligiga asoslanuvchi vaznlar. 2. tonik (urg‘u) – urg‘uli bo‘g‘inlarning muayyan tartibiga asoslanuvchi vaznlar. 3. sillabik-tonik (bo‘g‘in-urg‘u) – bo‘g‘in va urg‘ularning miqdori hamda muayyan tartibiga asoslanuvchi vaznlar. 4 mo‘jiza, ya’ni inson tomonidan kashf etilgan hodisa emas, tangri mo‘jizalaridan. 5 alisher navoiy. mat. 20 tomlik. 7-tom (“hayrat ul-abror”). – t.: fan, 1991. 61-b. 5 rus, fransuz, polyak, serb va boshqa xalqlar she’riyati, shu jumladan, o‘zbek she’riyatidagi barmoq she’riy tizimi kvalitativ she’riy tizimlar sirasiga kiradi. demak, barcha xalqlar she’riyatida nazmning asosiy o‘lchov birliklari harf (tovush), hijo (bo‘g‘in yoxud undan kattaroq birlik) va urg‘udir. aruz vaznlar tizimi haqida dastlabki tushunchaga ega bo‘lish uchun uning boshqa she’riy mezonlar bilan mushtarak va farqli jihatlari haqida aniq tasavvur hosil …

4 / 172

v – – v – – – – – – – bu satrlarda bo‘g‘inlar soni (11 ta) hamda urg‘ularning muayyan tartibi (uchinchi, oltinchi, to‘qqizinchi va o‘n birinchi 6 hijolarda) mavjud.6 biroq cho‘ziq va qisqa hijolarning tartibi doimiy emas. xususan, 1-misraning 4-hijosi (mak) cho‘ziq bo‘lsa, keyingi misraning shu hijosi (fi) qisqadir. 3-misol: пуска'й ты вы'пита други'м, = 8 ta hijo, urg‘u – 2, 4, 8 но мне' оста'лось, мне оста'лось = 9 ta hijo, urg‘u – 2, 4, 8 твои'х воло'с стекля'нный ды'м = 8 ta hijo, urg‘u – 2, 4, 8 и гла'з осе'нняя уста'лость.7 = 9 ta hijo, urg‘u – 2, 4, 8 bu she’riy bandda bo‘g‘inlar soni ikki xil (8 va 9), lekin asosiy urg‘ular to‘rtala misrada ham bir xil tartibda, ya’ni ikkinchi, to‘rtinchi va sakkizinchi bo‘g‘in yoki hijolarga to‘g‘ri keladi. demak, bu she’rda ham bo‘g‘in va urg‘u qoidalariga (sillabik-tonik) amal qilingan. biroq misralardagi bo‘g‘inlarning cho‘ziq va qisqaligi …

5 / 172

i, cho‘ziq yoki qisqaligini e’tiborga olish va bir xil tartibga qat’iy rioya etish talab qilinadi. bu esa she’rni ijod etuvchi muallifdan ham, uni o‘rganuvchi adabiyotshunos yoxud shunchaki mutolaa qiluvchi kitobxondan ham muayyan tayyorgarlik, salohiyat va malaka talab etadi. vaholanki, ko‘rib o‘tgan misolimiz aruz she’riy tizimidagi eng sodda vaznlardan biridir. siz bilan birga o‘zlashtirmoqchi bo‘lgan fanimiz ayni shu tayyorgarlik vazifasini o‘taydi. har bir fanni, sohani o‘rganishning eng muhim omillaridan biri, zamohaviy istiloh bilan aytganda, motivatsiya, ehtiyoj va maqsad uyg‘unligidir. aruzni o‘rganishning bo‘lajak adabiyotshunos, pedagog va, umuman, madaniyatli inson uchun qanday ahamiyati bor? quyida aruzning ayrim ahamiyatli jihatlarini keltiramiz. zora ular motivatsiyani shakllantirish va kuchaytirishga ko‘maklashsa. 1. aruz qoidalarini bilish, murakkab vaznlarda yozilgan baytlarni taqte’ qila olish (ritmik bo‘laklarga ajrata olish) azaldan salohiyat, iqtidor, ta’bir joiz bo‘lsa, yuksak madaniyat belgisi sanalgan. mana bir misol. sayfi saroyi “guliston bit- turkiy” asari muqaddimasida shunday voqea keltiradi: “ilk yoz kunlarida bir kun, bo‘ston ichinda, gullar …

Want to read more?

Download all 172 pages for free via Telegram.

Download full file

About "aruz vaznlar tizimining tarixiy qanuniyatlari va amaliyoti"

microsoft word - tohirov s. aruz vazni qoidalari.doc 1 o‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi samarqand davlat universiteti tohirov sobirjon qobilovich “aruz vazni qoidalari” o‘quv qo‘llanma samarqand davlat universiteti kengashining 2019 yil 28-noyabrdagi 4 - sonli qaroriga asosan nashrga tavsiya etilgan (guvohnoma № 108) samarqand davlat universiteti - 2020 y. 2 udk: 801.731 tohirov s.q. aruz vazni qoidalari. o‘quv qo‘llanma. samarqand, samdu nashri, 2020. – b. 172. turkiy va fors-tojik mumtoz she’riyatining asosiy o‘lchov tizimi bo‘lgan aruz, uning nazariyasi va amaliyoti, turkiy aruzning o‘ziga xos ritmikasi hamda qonuniyatlarini o‘rganish va o‘rgatish filologiya sohasining muhim vazifalaridan biridir. zero vazn she’r badiiyati va jozibasining asosiy unsurlarida...

This file contains 172 pages in PDF format (2.1 MB). To download "aruz vaznlar tizimining tarixiy qanuniyatlari va amaliyoti", click the Telegram button on the left.

Tags: aruz vaznlar tizimining tarixiy… PDF 172 pages Free download Telegram