falsafa kategoriyalari

PPT 31 pages 2.0 MB Free download

31 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.0 MB

File type PPT

Pages 31

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 31

11 – mavzu falsafa kategoriyalari * falsafa kategoriyalari * falsafa tarixida kategoriyalarga yondashuvlarning xilma-xilligi sharq an'anasida ham, qadimgi yunonistonda ham dialektika kategoriyalarining juftli xususiyati va ularning ziddiyatli munosabatlarini hal qilishga ehtiyoj anglanadi. dialektika kategoriyalariga xos bo'lgan qarama-qarshiliklar birligini tushuntirishga urinishlar jarayonida fikrlash va borliqning qarama-qarshiliklarini birlashtiruvchi yagona asosni topish yo'lida izlanishlar olib borilgan. mazkur yondashuv natijasida dialektika kategoriyalari umumiy va fundamental xususiyat kasb etib borgan. * tizimga solish va formal-mantiqiy fikrlashning umumiy qonunlarini ishlab chiqishga ilk urinish aristotel ijodi bilan bog'liq. falsafa tarixida aristotel antik falsafani tizimga soluvchisi sifatida namoyon bo'ladi. uning «organon» asari ishonchli, haqiqiy bilim olish vositasi sifatida qaralgan. («organon» - lot. orqanum - qurol, asbob, aristotel mantiqiy asarlarining umumiy nomi.) bu asarda aristotel, xususan, formal-mantiqiy qonunni ta'riflagan bo'lib, unga muvofiq haqqoniy fikrlash ziddiyatsiz fikrlash demakdir. ammo «metafizika» asarida (lot. metaphisica – butun borliqning ilk asoslari haqidagi ta'limot) aristotel olamning umumiy asoslariga tavsif berishga harakat qiladi va falsafiy …

2 / 31

a muvofiq mutlaq g'oyaning rivojlanishi quyidagi uch bosqichdan o'tadi: sof borliq (tezis), yo'qlik (antitezis); mavjud borliq vujudga kelish va yo'q bo'lish sifa- tida, shakllanish (sintez). bilishning uch bosqichi (triada) g'oyasi gegel falsafasini to'la qamrab oladi. nafaqat gegelning butun falsafasi, balki u ilgari surgan fikrlarning har bir kichik hujay- rasi ham uch qismga bo'linadi («mantiq fani», «naturfalsafa», «ruh falsafasi»). masalan, mantiqni gegel ilohiy aqlga mos keladigan sof aql sohasi sifatida ta'riflaydi. u uch qismdan iborat: borliq; mohiyat; tushuncha. g.gegel falsafasi * gegel: “umumiylik ayrimlikning negizi va zaminidir, tomiri va substantsiyasidir”. j.lokk: “umumiylik va universallik haqiqatan mavjud narsalarga mansub emas, balki uni aql-idrok o'z iste'moli uchun ixtiro qilgan va yaratgandir, hamda belgilarga, so'zlarga yoki g'oyalargagina taalluqlidir”. * immanuil kant xvii-xviii asrlar fani va falsafasining g'oyalari va kategoriyalarini tizimga solishga ahd qiladi. shu maqsadda u kategoriyalarning uch guruhi: hissiyot, idrok va aql kategoriyalarini farqlaydi. kant barcha kategoriyalar aprior (tajribada ko'rilmagan) xususiyatga ega ekanligini …

3 / 31

u bosh chayqaydi, va mening umurtqam mana bu erda», deb qo'li bilan o'z qulog'ini ko'rsatadi. bu misol bola tug'ilgan paytdan boshlab tayyor nutq shakllarini o'zlashtirishini tasdiqlaydi * kategoriya tushunchasi va tasnifi. tushuncha – bu shunday bir fikrki, unda narsaning takrorlanuvchi xossalari, aloqalari va tomonlari aks etadi. tilda tushuncha so'z bilan ifodalanadi. masalan, «talaba», «universitet», «auditoriya» so'zlari ma'lum darajada umumiy, abstraktdir. ammo shunday tushunchalar ham borki, ularda shunchaki umumiy emas, balki o'ta umumiy narsalar va hodisalar qayd etiladi. bunday tushunchalar juda yuqori darajadagi mavhumlashtirish (muayyandan uzoqlashish) mahsuli hisoblanadi. kategoriya (yunon. kategoria – ta'rif, mulohaza) – borliq hodisalari va unda hukm suruvchi munosabatlarning muhim, tipik mazmunini o'zida aks ettira- digan o'ta keng tushuncha. shunday qilib, tabiiy til tushunchalari fan va falsafa kategoriyalari bilan tinimsiz boyib boradi. kategoriyalarni tasniflash, borliqning turli shakllari haqidagi falsafiy tasavvurlarga muvofiq amalga oshiriladi. odatda fan kategoriyalar va, falsafa kategoriyalar farqlanadi. * fan kategoriyalari tabiiy til tushunchalaridan ancha farq …

4 / 31

hda shelling panteistdir, u xudo va tabiatni tenglashtiradi. tabiatning rivojlanishini shelling ongning shakllanish jarayoni, ongsizlikdan onglilik sari harakat sifatida tavsiflaydi. ongning shakllanish mexanizmini shelling tabiatda qutblilik (qarama-qarshiliklar birligi) va tadrijiylikning mavjudligi bilan izohlaydi. tadrijiylik, ya'ni tabiat evolyutsiyasi bosqichlarini shelling qutblilikda keskinlikning pasayishi mahsuli sifatida tushuntiradi. u jonli organizmlar noorganik shakllardan vujudga keladi, hayot esa modda sintezi va parchalanishining birligidir, deb hisoblagan. * alohidalik, umumiylik va xususiylik narsa va hodisalar, ularning bir-biriga o'xshash va farq qiluvchi tomonlarini, olamga xos munosabat va aloqador- likni, olam taraqqiyotining xususiyati, uning makon va zamondagi mavjudlik shakllariga, har bir narsa yoki hodisaning ayrim belgilari hamda o'zaro birlikni ifodalovchi umumiy jihatlarini ifodalaydi. «alohidalik» kategoriyasi olamdagi narsa, voqea va jarayonlarga xos bo'lgan aniq, yagona, takrorlanmay- digan belgilar xamda xususiyatlarni aks ettiradi. «umumiylik» kategoriyasi narsa, hodisa, jarayonlarga xos asosiy, doimiy takrorlanadigan belgilar va xususiyatlar yigindisini bildiradi. alohidalik va umumiylikni boglovchi halqa xususiy- likdir. u alohidalik va umumiylikning o'zaro aloqa- …

5 / 31

omonlarini bildiradi. zero, olamda yakka hujayrali tirik organizmlardan tortib, insongacha bo'lgan qanchadan-qancha shakllar (hodisalar) borki, ularni bir qarashda payqash mumkin bo'lmagan ichki umumiy tomoni, barchasiga xos modda almashinuvi (mohiyati) mavjud. falsafada mohiyat va hodisa masalasiga turlicha, idealis- tik, materialistik va metafizik qarashlar mavjud. jum- ladan, olam, uning hodisalari turli goyalar yoki sezgilar yig'indisidan iborat, deb talqin etuvchilar nazdida mohiyat va hodisa ob'ektiv xarakterga ega emas. * kategoriya tushunchasiga umumiy ta'rif umuman olganda, kategoriya quyidagi xususiyatlarni o'ziga qamrab oladi: a) «kategoriya» olamdagi munosabat, bog'lanishlarni ifodalovchi umumiy mazmun va xususiyatga ega falsafiy tushunchadir; b) kategoriyalar moddiy olamdagi hayotni tavsiflagani holda, bir butunlikda, o'zaro aloqadorlikda bo'ladi, bir-birini taqozo etadi, belgilaydi yoki yuzaga keltiradi; v) kategoriya ob'ektiv mazmunga ega. har bir kategoriya voqelik tufayli ro'yobga chiqadi, voqelikda namoyon bo'ladi, voqelik mavjudligining o'ziga xos xususiyatlari, tomonlari, belgilarini ifodalovchi tushunchalar sifatida inson tafakkurida aks etadi; g) kategoriya umumiy tushunchalar sifatida insonning tabiiy-ijtimoiy hodisalar mohiyatini bilishga qaratilgan …

Want to read more?

Download all 31 pages for free via Telegram.

Download full file

About "falsafa kategoriyalari"

11 – mavzu falsafa kategoriyalari * falsafa kategoriyalari * falsafa tarixida kategoriyalarga yondashuvlarning xilma-xilligi sharq an'anasida ham, qadimgi yunonistonda ham dialektika kategoriyalarining juftli xususiyati va ularning ziddiyatli munosabatlarini hal qilishga ehtiyoj anglanadi. dialektika kategoriyalariga xos bo'lgan qarama-qarshiliklar birligini tushuntirishga urinishlar jarayonida fikrlash va borliqning qarama-qarshiliklarini birlashtiruvchi yagona asosni topish yo'lida izlanishlar olib borilgan. mazkur yondashuv natijasida dialektika kategoriyalari umumiy va fundamental xususiyat kasb etib borgan. * tizimga solish va formal-mantiqiy fikrlashning umumiy qonunlarini ishlab chiqishga ilk urinish aristotel ijodi bilan bog'liq. falsafa tarixida aristotel antik falsafani tizimga s...

This file contains 31 pages in PPT format (2.0 MB). To download "falsafa kategoriyalari", click the Telegram button on the left.

Tags: falsafa kategoriyalari PPT 31 pages Free download Telegram