ahmad al-farg'oniy

PDF 5 pages 295.1 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 295.1 KB

File type PDF

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

ahmad al-farg'oniy (taxminan 797—865 yillar) ahmad al-farg'oniy (taxminan 797—865 yillar) o'rta asrlarda yashagan markaziy osiyolik olimlar orasida buyuk astronom, matematik va geograf al-farg'oniy salmoqli o'rin egallaydi. olimning to'liq ismi abul abbos axmad ibn muhammad ibn kasir al-farg'oniydir. manbalarda unig farg'onalik ekanligidan tashqari deyarli boshqa ma'lumotlar saqlanmagan. lekin shuni ham e'tiborga olish kerakki, o'rta asrlarda musulmon o'lkalarida bo'lgan an'anaga binoan, mamlakat poytaxti yoki markazini ham mamlakat nomi bilan atashgan. masalan, 995 yilgacha xorazmning poytaxti bo'lgan kotni, keyingi poytaxti gurganjni ham xorazm deyishgan. ba'zi arab mamlakatlarida bu odat hozir ham saqlanib qolgan. misrning poytaxti qohirani — misr, shom (suriya)ning poytaxti damashqni — shom deyilishi shundan. ana shu odatga ko'ra, o'rta asrlardagi farg'ona vodiysining markaziy shahri axsikatni ham farg'ona deyishgan. al-farg'oniy farg'ona vodiysining qubo (quva) qishlog'ida tug'ilgan. shunisi ma'lumki, al-farg'oniy xalifa xorun ar-rashidning sharqiy erlaridagi muovini, o'g'li abdullohning (bo'lajak xalifa al-ma'munning) marvdagi olimlari doirasiga kirgan. ehtimol, abdulloh yoshligidan bilimga chanqoq bo'lgani uchundir, 806 …

2 / 5

g vasiyatiga ko'ra, bag'dodda taxtga katta o'g'li — muhammad aya-amin nomi bilan o'tiradi. saroydagi xurosonlik a'yonlar esa a6dullohni taxtni qo'lga olishga da'vat etadilar. 811 yildan 813 yilgacha aka-uka muhammad va abdulloh o'rtasida taxt uchun olib borilgan kurash abdullohning g'alabasi bilan tugaydi va muhammad qatl qilinadi. o'sha yili abdulloh taxtga al-ma'mun nomi bilan o'tiradi. lekin u bag'dodga bormay 819 yilga qadar marvda yashaydi. natijada, marv 813 yildan to 819 yilgacha xalifalikning vaqtincha poytaxti bo'lib turadi. 819 yili al-ma'mun butun saroy a'yonlari va ulamolari bilan 1 / 5 ahmad al-farg'oniy (taxminan 797—865 yillar) birga bag'dodga ko'chadi. ular orasida al-farg'oniy ham bor edi. shunday bo'lsa ham al-ma'mun qo'l ostida u tuzgan ilmiy markaz «bayt ul-hikma»da ishlagan olimlar orasida al-farg'oniyning nomi eslatilmaydi. buning sababi, bizningcha, shunday bo'lishi mumkin: u davrda xalifalikda ikkita rasadxona faoliyat olib borardi, biri bag'dodning ash-shammosiya mahallasida va ikkinchisi damashq yaqinidagi kasiyun tepaligida edi. bu rasadxonalarning har birida «bayt ul-hikma» olimlarining …

3 / 5

61 bilan bog'lanadi. mavjud ma'lumotlarga ko'ra, u shu yili qohira yaqinidagi ravzo orolida nilometrni, ya'ni nil daryosi suvi sathini belgilovchi uskunani yasagan yoki ta'mirlagan. biroq al-farg'oniy qanday qilib va qanday sharoitda misrga borib qolgani haqida ham aniq ma'lumot yo'q. ma'lumki, al-ma'mun marvdan bag'dodga nafaqat olimlarni, balki g'ulomlari bo'lmish turk askarlarini ham olib kelgan edi. bag'dodga kelishi bilan u ma'lum ma'noda lashkarni turklashtirdi: ana shu turk askarlaridan lashkarboshilar tayinladi. turk g'ulomlaridan biri buxorolik to'lunni xalifa suriya, falastin va misr-dagi lashkarlarning amiri etib tayinladi. uning o'g'li ahmad esa suriya va misrni mustaqil deb e'lon qilib, to'luniylar sulolasiga asos soddi. al-xorazmiy xalifa al-ma'munning yaqin odami va maslahatchisi bo'lgani kabi al-farg'oniyning misrda paydo bo'lganidan ajablanmasa ham bo'ladi. al-farg'oniy hayotining muddati haqida ham qiyoslar qilish mumkin. agar uning hayotini al-xorazmiyning hayoti bilan qiyos qilsak, quyidagi xulosaga kelamiz. ma'lumki, al-xorazmiyning nomi yozma manbalarda oxirgi marta 847 yili xalifa al-vosiqning o'limi munosabati bilan eslatiladi va shundan so'ng …

4 / 5

67—68 yoshni tashkil qiladi. demak, 1998 yili uning tug'il-aniga 1200 yil to'ldi. 2 / 5 ahmad al-farg'oniy (taxminan 797—865 yillar) al-farg'oniyning hayoti haqidagi ma'lumotlar juda kam bo'lganligiga qaramay, o'rta asrlarda sharqda uning nomi mashhur bo'lgan. ibn an-nadim (x asr), ibn al-qiftiy (xii—xiii asrlar), abul faraj bar ebrey (xiii asr), shoji xalifa (xvii asr) kabi sharq fihristchilari uni o'z asarlarida eslatadilar. al-farg'oniyning asosiy astronomik asari «samoviy harakatlar va umumiy ilmi nujum kitobi» («kitob al-harakat as-samoviya va javomi' ilm an-nujum») xii asrda ovro'poda lotin tiliga ikki marta va xiii asrda boshqa ovro'po tillariga ham tarjima qilinganidan so'ng, uning lotinlashtirilgan nomi «alfraganus» shaklida g'arbda bir necha asr davomida keng tarqaladi. uning bu kitobi shu asrlar davomida ovro'po universitetlarida astronomiyadan asosiy darslik vazifasini o'tadi. al-farg'oniy asarining lotincha tarjimasi birinchi marta 1493 yilda nashr etilgan bo'lib, u eng qadimgi nashr qilingan kitoblardan hisoblanadi. 1669 yili mashhur golland matematigi va arabshunosi yakob golius al-farg'oniy asarining arabcha …

5 / 5

ubxonalarining deyarli barchasida bor. «asturlob yasash haqida kitob»— qo'lyozmalari berlin, london, mashhad, parij va tehron kutubxonalarida, «asturlob bilan amal qilish haqida kitob»— birgana qo'lyozmasi rampurda (shindiston), «al-farg'oniy jadvallari»— qo'lyozmasi patnada (shindiston), «oyning er ostida va ustida bo'lish vaqtlarini aniqlash haqida risola»— qo'lyozmalari gota va qohira-da, «quyosh soatini yasash haqida kitob»— qo'lyozmalari halab va qohirada saqlanadi. «al-xorazmiy «zij»ining nazariy qarashlarini asoslash» asari beruniy tomonidan eslatiladi, lekin qo'lyozmasi topil magan. al-farg'oniyning bu ro'yxat boshidagi ikki asaridan boshqala-ri hali hech kim tomonidan o'rganilmagan. shubhasiz, ular o'rganilib tahlil qilinishi bilan al-farg'oniy ijodining yangi qirralari ochiladi va olimning o'rta asrlarda, undan keyin sharq va g'arbda bu qadar mashhur bo'lishi sabablari ham ayon bo'ladi. aytganimizdek, mazkur asarlarning birinchisi 1145 yildan boshlab lotin tiliga bir necha marta tarjima qilingan. bu tarjimalarning barchasida al-farg'oniy ismi lotinchada «alfraganus» shaklida yozilib, shu shaklda fanga abadiy kirib qoldi. al-farg'oniyning bu asari astronomiyadan eng sodda darslik bo'lib, unda murakkab geometrik shakllar va …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ahmad al-farg'oniy"

ahmad al-farg'oniy (taxminan 797—865 yillar) ahmad al-farg'oniy (taxminan 797—865 yillar) o'rta asrlarda yashagan markaziy osiyolik olimlar orasida buyuk astronom, matematik va geograf al-farg'oniy salmoqli o'rin egallaydi. olimning to'liq ismi abul abbos axmad ibn muhammad ibn kasir al-farg'oniydir. manbalarda unig farg'onalik ekanligidan tashqari deyarli boshqa ma'lumotlar saqlanmagan. lekin shuni ham e'tiborga olish kerakki, o'rta asrlarda musulmon o'lkalarida bo'lgan an'anaga binoan, mamlakat poytaxti yoki markazini ham mamlakat nomi bilan atashgan. masalan, 995 yilgacha xorazmning poytaxti bo'lgan kotni, keyingi poytaxti gurganjni ham xorazm deyishgan. ba'zi arab mamlakatlarida bu odat hozir ham saqlanib qolgan. misrning poytaxti qohirani — misr, shom (suriya)ning poytaxti damashqni —...

This file contains 5 pages in PDF format (295.1 KB). To download "ahmad al-farg'oniy", click the Telegram button on the left.

Tags: ahmad al-farg'oniy PDF 5 pages Free download Telegram