sunniylik va shialik, xorijiylar, islomiylar, qarmatlar mafkurasi

DOCX 16 pages 911.2 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 911.2 KB

File type DOCX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

sunniylik va shialik, xorijiylar, islomiylar, qarmatlar mafkurasi kirish 1. sunniylik va shialikning shakllanishi 2. xorijiylar va islomiylar harakati 3. qarmatlar harakati va uning oqibatlari xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish islom dini payg‘ambar muhammad (s.a.v.) vafotidan keyin (632 yil) tez orada siyosiy va diniy oqimlarga bo‘linishni boshladi. bu bo‘linishning asosiy sababi xalifalik vorisligi bo‘yicha nizo bo‘ldi: musulmon jamiyati rahbari kim bo‘lishi kerak – jamiyat elitasi tomonidan saylangan kishi yoki payg‘ambar oilasidan chiqqan shaxs? ko‘pchilik (sunnat tarafdorlari, ya'ni sunnat – payg‘ambar an'analari) abu bakrni birinchi xalifa sifatida tanladi, chunki u jamiyat tomonidan qabul qilingan va qobiliyatli rahbar edi. biroq, kichik guruh (shia, ya'ni "ali tarafdorlari") payg‘ambarning amakivachchasi va kuyovi ali ibn abu tolibni voris deb hisobladi, chunki u oilaviy qarindoshlik va ruhiy vorislikka ega edi. bu nizo islomni sunnilik va shialikka bo‘lishiga olib keldi, bu dastlab siyosiy bo‘lib, keyinchalik diniy farqlarga aylandi.xorijiylar (kharijites) ilk fitna (656–661 yillar, uthmon xalifa o‘ldirilgandan keyingi fuqarolar urushi) …

2 / 16

rni haqiqiy imam deb tan oldilar, twelver shialari esa musa al-kozimni qo‘llab-quvvatladilar. islomiylarning mafkurasi ezoterik (batin – yashirin ma'no) talqinlarga asoslangan: qur'onning zohiriy (tashqi) va botiniy (ichki) ma'nolari mavjud, va imam bu ma'nolarni ochib beruvchi ruhiy rahbar. ular neoplatonizm ta'sirida bo‘lib, raqamlar (masalan, yetti) va ilohiy nurga urg‘u beradilar. islomiylar ichida bo‘linishlar yuz berdi: nizari (eng katta, hozirgi aga xon rahbarligida) va musta'li (dawoodi bohra kabi guruhlar). sunniylik va shialikning shakllanishi sunniylik islom dinining eng katta va dominant oqimi sifatida tanilgan bo‘lib, musulmon ummasining taxminan 85-90 foizini tashkil etadi. sunniylikning shakllanishi payg‘ambar muhammad (s.a.v.) vafotidan keyin boshlangan siyosiy va diniy jarayonlar bilan bog‘liq. bu oqimning asosiy g‘oyalari qur’on va sunnatga asoslangan bo‘lib, ularni musulmon hayotining barcha jabhalarida qo‘llashga qaratilgan. sunniylar payg‘ambar (s.a.v.)ning sahobalari va keyingi xalifalarning amaliyotini (sunnat) asosiy manba sifatida qabul qiladilar, bu esa ularga "ahl as-sunnah va al-jama'ah" (sunnat va jamoa ahlilari) nomini bergan.sunniylikning asosiy tamoyillaridan biri xalifalik …

3 / 16

afiy maktabida namoz vaqtlarini belgilashda geografik omillarni hisobga olish taklif etiladi, bu markaziy osiyo va turkiya kabi mintaqalarda keng tarqalgan. molikiy maktabi madina amaliyotiga asoslangan bo‘lib, malik ibn anas (v. 795 y.) tomonidan rivojlantirilgan, u hadis va sunnatni ustun qo‘yadi.aqida bo‘yicha sunniylikda ash‘ariy va moturidiy maktablari ustunlik qiladi. ash‘ariy maktabi abu al-hasan al-ash‘ariy (v. 936 y.) tomonidan asos solingan bo‘lib, qur’onning abadiyligi va allohning sifatlarini tasdiqlaydi, lekin ularni insoniy tushunchalar bilan cheklamaydi. moturidiy maktabi esa abu mansur al-moturidiy (v. 944 y.) tomonidan samarqandda rivojlantirilgan bo‘lib, aqlni e’tiqodda muhim deb hisoblaydi. masalan, moturidiy ta’limotida allohning adolati va inson erkinligi o‘rtasidagi muvozanat tahlil qilinadi, bu esa qadar (taqdir) masalasida shia va xorijiy ta’limotlaridan farq qiladi. sunniylikning yo‘nalishlaridan biri salafiy harakati bo‘lib, u birinchi uch avlod (salaf as-solih) amaliyotiga qaytishni taklif etadi. bu harakat xix asrda muhammad ibn abd al-vahhob (v. 1792 y.) tomonidan saudiya arabistonida rivojlantirilgan bo‘lib, bid’at (yangilik) va shirk (shirk)dan …

4 / 16

ikning asosiy g‘oyalaridan yana biri ummaning birligi (vahdat) dir. bu g‘oya xalifalik davrida (rashidun xalifalari: abu bakr, umar, usmon, ali) shakllangan bo‘lib, musulmonlar o‘rtasidagi nizolarni maslahat orqali hal qilishni taklif etadi. amaliy misol sifatida, umar ibn al-xattob (v. 644 y.) davrida fath al-futuh (buyuk fathlar) sodir bo‘lgan, bu yerda sunniy tamoyillar asosida imperiya qurilgan. bu davrda qonunlar qur’on va sunnatga asoslangan bo‘lib, zimmilar (g‘ayrimuslimlar) huquqlari himoya qilingan, masalan, jizya solig‘i orqali. tahlilda, sunniylikning shakllanishi siyosiy omillar bilan bog‘liq. payg‘ambar (s.a.v.) vafotidan keyin xalifa saylovi shia va xorijiylarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan. sunniylar bu jarayonni legitim deb hisoblaydilar, chunki u ijmo'ga asoslangan. dalil sifatida, sahih al-buxoriy hadislarida abu bakrning saylovi tasvirlangan, u yerda ansor va muhajirlar o‘rtasidagi kelishuv ta’kidlangan.sunniylikning yo‘nalishlari o‘rtasidagi farqlar ham muhim. masalan, hanbaliy maktabi ahmad ibn hanbal (v. 855 y.) tomonidan asos solingan bo‘lib, hadisga qattiq rioya qilishni talab qiladi. bu maktab saudiya arabistonida rasmiy bo‘lib, zamonaviy salafiy …

5 / 16

tamoyillari shialik islomning ikkinchi eng katta oqimi bo‘lib, musulmonlarning 10-15 foizini tashkil etadi. u "shia ali" (ali tarafdorlari) nomi bilan mashhur bo‘lib, payg‘ambar (s.a.v.)ning amakivachchasi va kuyovi ali ibn abu tolib (v. 661 y.) ni birinchi legitim xalifa deb hisoblaydi. shialikning paydo bo‘lishi payg‘ambar (s.a.v.) vafotidan keyingi siyosiy nizolar bilan bog‘liq.asosiy sabab – xalifalik masalasi. shia e’tiqodiga ko‘ra, payg‘ambar (s.a.v.) g‘adir xum voqeasida (632 y.) ali ni o‘zining vorisi etib tayinlagan. bu voqea shia hadislarida (masalan, "nahj al-balog‘a") batafsil tasvirlangan, u yerda payg‘ambar (s.a.v.) "kimning mavlasi bo‘lsam, ali uning mavlasi" degan. bu shialar uchun ilohiy tayinlash (nass) dalili hisoblanadi, sunniylardan farqli o‘laroq, ular saylovni (bay’at) ustun qo‘yadilar.shialikning shakllanishida siffin jangi (657 y.) va karbalo voqeasi (680 y.) muhim rol o‘ynagan. siffin jangida ali muoviya ibn abu sufyon bilan to‘qnashgan, bu yerda hakamlik (tahkim) masalasi xorijiylarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan. karbaloda esa ali ning o‘g‘li husayn ibn ali (v. 680 y.) …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sunniylik va shialik, xorijiylar, islomiylar, qarmatlar mafkurasi"

sunniylik va shialik, xorijiylar, islomiylar, qarmatlar mafkurasi kirish 1. sunniylik va shialikning shakllanishi 2. xorijiylar va islomiylar harakati 3. qarmatlar harakati va uning oqibatlari xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish islom dini payg‘ambar muhammad (s.a.v.) vafotidan keyin (632 yil) tez orada siyosiy va diniy oqimlarga bo‘linishni boshladi. bu bo‘linishning asosiy sababi xalifalik vorisligi bo‘yicha nizo bo‘ldi: musulmon jamiyati rahbari kim bo‘lishi kerak – jamiyat elitasi tomonidan saylangan kishi yoki payg‘ambar oilasidan chiqqan shaxs? ko‘pchilik (sunnat tarafdorlari, ya'ni sunnat – payg‘ambar an'analari) abu bakrni birinchi xalifa sifatida tanladi, chunki u jamiyat tomonidan qabul qilingan va qobiliyatli rahbar edi. biroq, kichik guruh (shia, ya'ni "ali tarafdorlari") p...

This file contains 16 pages in DOCX format (911.2 KB). To download "sunniylik va shialik, xorijiylar, islomiylar, qarmatlar mafkurasi", click the Telegram button on the left.

Tags: sunniylik va shialik, xorijiyla… DOCX 16 pages Free download Telegram