oʻzbek shevalarida fonetik hodisalar tasnifi

DOCX 3 sahifa 19,8 KB Bepul yuklash

3 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 19,8 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 3

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (3 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 3

oʻzbek shevalarida fonetik hodisalar tasnifi o‘zbek tili turkiy tillar ichida koʻp lahjaliligi bilan ajralib turadigan, shevalari bir-biridan keskin farqlanadigan tillardan biridir. bugungi kunda shevashunoslikda e’tibor kuchayib bormoqda. e.d.polivanov, k.k.yudaxin, a.k.borovkov, v.v. reshetov va shu kabi olimlarning o‘zbek shevasini o‘rganishi natijasida bu shevalarning fonetik, leksik, morfologik, sintaktik xususiyatlari namoyon bo‘ladi. o‘zbek tili qarluq, qipchoq va o‘g'uz lahjalariga mansub shakllarga ega bo‘lib, asosan qipchoq lahjasiga kiruvchi surxondaryo shevasi boshqa shevalardan fonetik, leksik, morfologik jihatlariga ko‘ra farq giladi. o`zbek shevalarining murakkab tarkibga egaligi, avvalo, ularning fonetik jihatdan rang-barangligi tufaylidir. o`zbek shevalari unli va undoshlar miqdori, sifati, fonetik qonunlar, fonetik jarayonlarning o`ziga xosligi jihatidan o`zaro farqlanadi va, aksincha, ayrim jihatlariga ko`ra ular bir-biri bilan o`xshashlikka ham ega. “o‘zbek tilida so‘zlashuvchi kollektiv joylashgan territoriyaga nazar tashlab, shevalar bo‘yicha fonemalarning munosabatini son jihatidan qarab chiqsak, bir qancha shevalarning yagona bir markazga – adabiy talaffuz normalariga asos bo‘ladigan markazga qarab yo‘nalishini ko‘ramiz1 ”. bu jarayonlar oʻzbek tili …

2 / 3

aksan-{sӓksӓn}, olti-{ӓlti} singormonizmli shevalarda diftong hodisasi ko‘p uchraydi. diftong- bir tovushda ikkinchi bir tovushning ekskursiyasining yoki rekursiyasining qatnashishi. son so‘z turkumi doirasida unli bilan boshlangan va o‘nlik sonlarda ko‘p uchraydi. masalan: o‘n ikki- vo‘n ekki-{ᵛӧn ekki}, ikki-jekki- {ʲekki}, ellik-jellik-{ʲellik}, uch-wuch-{ʷuč}. geminatsiya- tovush takrorlanishi, uning aksi bo‘lgan degiminatsiyani hodisasini ham uchratamiz. masalan:yetti-{jeti}, sakkiz-{sӓkiz}, to‘qqiz-{toqїz}. prokopa- undoshlarning so‘z boshida tushishi. masalan:yigirma-{igirmӓ} apakopa- undoshlarning so‘z oxirida tushishi. masalan:qirq bir-{qїr bir}, qirq besh-{qїr beš} shuningdek, shevalarda sonning ma’noviy turlarini hosil qiluvchi qo‘shimchalar qo‘shilishi natijasida ham fonetik jarayonlar kuzatilishini ko‘rishimiz mumkin. masalan: taqsim son hosil qiluvchi –tadan qo‘shimchasini “ikki” soniga qo‘shilganda {ʲektadan} shaklida bo‘lib sinkopa hodisasini va diftong jarayonini ko‘ramiz, yoki “olti” soniga –ov jamlovchi qo‘shimchasi qo‘shilganda ham shu hodisalar kuzatiladi {ʷāltav} shaklida. tartib sonlar hosil qiluvchi –nči, -inči, -ünčü, va -inʒi qo‘shimchalari qo‘shilishi natijasida o‘zakda tovush tushishi, tovush ortishi, tovush almashishi kuzatiladi. masalan:{jekkinči}, {üčünčü}, {tordinʒi}. o'zbek tilida o'zak bilan affiksdagi unlilar assimilyasiyasi ham uchraydi. …

3 / 3

aydi : o'g'lim ( adabiy tilda ) - ulum ( qipchoq lahjasi shevalarida ) , ko'zim ( adabiy tilda ) - ko'zum ( k?z?m : qipchoq lahjasida ) . bunda o'zak va qo'shimchalardagi unlilarning lablanish jihatdan moslashuvi sodir bo'ladi. hozirgi o'zbek adabiy tilida assimilyasiyaning bu turi deyarli uchramaydi. shevalar har bir milliy tilning asosini tashkil etadi hamda u milliyma’naviy qadriyatimiz hisoblanadi. aslida ham ona tili deganda sheva tushunilishi haqiqatga yaqindir. shuning uchun ham uni asrab-avaylash, qadrlash zarur. bu haqda yurtboshimiz i. a. karimovning: “jamiki ezgu faiilatlar inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi ona mi - bu millatning ruhidir1”, - degan so'zlarini eslash o‘rinlidir. dernak, shevalar to‘g‘risidagi fanni o'rganish talabalami milliy g‘oya ruhida tarbiyalash imkoniyatini tug‘diradi. to‘g‘ri, har bir madaniyatli shaxs rasmiy doiralarda o‘zbek adabiy tilida muomala qilishi shart, lekin bu o‘z shevasini unutishi kerak degan so‘z emas. 0 ‘zbeklar hozirgi 0 ‘zbekiston respublikasi, markaziy osiyo …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 3 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"oʻzbek shevalarida fonetik hodisalar tasnifi" haqida

oʻzbek shevalarida fonetik hodisalar tasnifi o‘zbek tili turkiy tillar ichida koʻp lahjaliligi bilan ajralib turadigan, shevalari bir-biridan keskin farqlanadigan tillardan biridir. bugungi kunda shevashunoslikda e’tibor kuchayib bormoqda. e.d.polivanov, k.k.yudaxin, a.k.borovkov, v.v. reshetov va shu kabi olimlarning o‘zbek shevasini o‘rganishi natijasida bu shevalarning fonetik, leksik, morfologik, sintaktik xususiyatlari namoyon bo‘ladi. o‘zbek tili qarluq, qipchoq va o‘g'uz lahjalariga mansub shakllarga ega bo‘lib, asosan qipchoq lahjasiga kiruvchi surxondaryo shevasi boshqa shevalardan fonetik, leksik, morfologik jihatlariga ko‘ra farq giladi. o`zbek shevalarining murakkab tarkibga egaligi, avvalo, ularning fonetik jihatdan rang-barangligi tufaylidir. o`zbek shevalari unli va undoshla...

Bu fayl DOCX formatida 3 sahifadan iborat (19,8 KB). "oʻzbek shevalarida fonetik hodisalar tasnifi"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: oʻzbek shevalarida fonetik hodi… DOCX 3 sahifa Bepul yuklash Telegram