oʻzbek tili leksemalari tasnifi

DOCX 10 pages 22.9 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 22.9 KB

File type DOCX

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

mavzu: oʻzbek tili leksemalari tasnifi reja: 1. kirish. 2. leksikologiya haqida umumiy ma’lumot. 3. o`zbek tili leksikasining ishlatilish doirasi. 4. qo’llanilish doirasi chegaralangan leksika: dialektal, terminologik leksika, jargon va argolar. 5. foydalanilgan adabiyotlar. kirish. 1. ҳozirgi o‘zbek tilining lug’at tarkibini o‘rganish tilni yaxshi bilishdir. 2. ҳozirgi o‘zbek tili leksikasining ijtimoiy-dialektal tarkibini bilish – adabiy tildan foydalanish imkoniyatini belgilab beradi. o`zbek tili leksikasi shu tilda gaplashuvchi kishilar tomonidan bir xilda qo`llanmaydi. ayrim so`z keng jamoatchilik tilida qo`llansa, ba’zilari esa ma’lum territoriyada yashovchi yoki ma’lum kasb-hunar bilan shug`ullanuvchi kishilar nutqida ishlatiladi. shunga ko`ra o`zbek tilidagi so`zlar ikki guruhga ajratiladi: 1. ishlatilish doirasi chegaralanmagan leksika. 2. ishlatilish doirasi chegaralangan leksika. o`zbek tili lug`at tarkibining asosiy qismini ishlatilish doirasi chegaralanmagan leksika tashkil etadi. o`zbek tilida gaplashuvchi barcha kishilar tilida qo`llanadigan so`zlar ishlatilish doirasi chegaralanmagan leksika deyiladi. ishlatilish doirasi chegaralanmagan leksikadan yashash joyi, kasbi, hunari, jinsi, madaniy saviyasidan qat’iy nazar barcha o`zbek millatiga mansub kishilar …

2 / 10

traktor, kino, teatr, tsirk, kartoshka, fabrika, zavod kabi so`zlar umumxalq tilida qo`llanadi. demak, ishlatilish doirasi chegaralanmagan so`zlar o`z qatlamga ham, o`zlashgan qatlamga ham oid bo`lishi mumkin. ishlatilish doirasi chegaralangan leksika. tildagi so`zlarning umumxalq tomonidan ishlatilmaydigan qismi ishlatilish doirasi chegaralangan leksika deyiladi. bunday so`zlarning ishlatilishi ma’lum sabablarga ko`ra chegaralangan bo`ladi. ishlatilish darajasi chegaralangan leksikaga dialektal so`zlar, atamalar, jargon va argolar kiradi. dialektal leksika ishlatilish territoriyaga ko`ra chegaralangan so`zlar bo`lib, ular adabiy tilga kirmaydi. ma’lum bir xududdagi kishilar nutqida qo`llanib, ulargagina tushunarli bo`lgan so`zlar sheva so`zlari deyiladi. sheva so`zlari yig`indisi dialektizm deb yuritiladi. dialektizm – grekcha so`z bo`lib, dialektos – «tilning mahalliy ko`rinishi» demakdir. shuning uchun dialektizm umumtilning mahalliy ko`rinishi bo`lgan dialektlarga xosdir. misollar: qorinja (chumoli), g`o`z (yong`oq), karvich (g`isht) – xorazm; norbon (narvon), bodrak (varrak), poku (ustara) – buxoro; mishiq (mushuk) - farg`ona; inak (sigir), mo`rcha (chumoli), pishak (mushuk) - samarqand shevasida. shevadagi ba’zi so`zlar adabiy tilda ham bo`lishi mumkin. lekin …

3 / 10

bchilik va hokazolar shular sirasiga kiradi. turli kasb-hunarga doir so`zlar kasb-hunar leksikasi deyiladi. hozirgi o`zbek tili leksik tarkibida kasb-hunarga doir so`zlarga boy. masalan: kulolchilikda dog`chil (xum yasashda ishlatiladigan asbob), aspak yoki ob yog`och, bandak, bog`ich (idish chetini tekislash uchun ishlatiladigan latta, charm yoki kigiz parchasi) kabi so`zlar, suvoqchilik sohasida bozi (tokcha yoki), andava (asbob), loykash (kishi), mola gazcho`p (asbob) kabi maxsus so`zlar bor. ular shu hunar egalari tilida qo`llanadi va ular uchun tushunarlidir. yozuvchilar badiiy asarlarda qahramonlarning mehnat faoliyatini ko`rsatishda kasb-hunarga doir so`zlardan foydalanadilar. atamalar. fan-texnika, xalq xo`jaligi, qishloq xo`jaligiga doir ilmiy tushunchalarni aniq ifodalaydigan so`zlar atamalar deyiladi. fan-texnika va ishlab chiqarish sohasida qo`llanadigan terminlarning jami terminologiya (terminologik leksika) deb yuritiladi. masalan: fonetika, leksika, morfologiya, morfemika, sintaksis – tilshunoslikka oid; kvadrat, ildiz, teorema – matematikaga doir; sifatlash, o`xshatish, jonlantirish – adabiyotshunoslikka doir atamalardir. hozirgi kunda dunyoda fanning 500 dan ortiq tarmoqlari bor, ular har tomonlama taraqqiy etmoqda. bu tilda atamalarning …

4 / 10

iladi. ayrim ijtimoiy guruhlar tomonidan yaratilib, umumxalq tilidan farq qiladigan dabdabali so`z va iboralar jargonlar deyiladi. masalan, oftobi olam (podsho), husni mutlak (xudo), nishoni oliy mon, shoe’ qiling (bildiring), mal huz emas (mulohaza qilingan emas), ne’mati jannat (yor, mahbuba), shavaqqu’ aylang (umid bilan kuting), tanzil (foyda). o`g`rilar, qimorbozlar orasida qo`llanadigan so`zlar argolar deb yuritiladi; loy (pul), xit (militsioner), bedana (to`pponcha), xitola (o`g`irla), zamri (jim tur), atamri (gapir), atanda (qoch) kabi. qadimda savdogarlarning, otarchilarning ham argolari bo`lgan: yakan (pul), joyi (yo`q), xasut (non), dax (yaxshi, durust) – otarchilar argosi; sar yoki sari piyoz (ming so`m), saru nimsar (bir ming besh yuz so`m), kapara (olti ming so`m). leksika va leksikologiya haqida umumiy tushuncha. so‘z tilning asosiy va markaziy birligi hisoblanib, tildagi so‘zlarning jami leksikani (luғat tarkibini) tashkil etadi. tilshunoslik fanining til leksikasini o‘rganuvchi bo‘limi leksikologiya (grekcha lexis-«so‘z»va logos-«ta`limot») deyiladi. tilning luғat tarkibiga aloqador barcha birliklar (mas., so‘zlar, frazeologizmlar) luғaviy birliklar deyiladi. luғaviy …

5 / 10

larning o‘zgarishi, torayishi va kengayishi, turli atamalarning qo‘llanilishi kabi bir qator masalalarni qamrab oladi. shu tufayli leksikaning turli tomonlarini o‘rganuvchi alohida sohalar mavjud. o‘zbek tilidagi luғaviy birliklarning ayrim tematik turlarini ko‘rib o‘tamiz. semasiologiya til birliklari (til ishoralari)ni ma`no jihatdan o‘rganadi. til birliklarining, birinchi navbatda, leksik birliklarining semantik qurilishini va u bilan boғliq masalalarni o‘rganuvchi soha semasiologiya deyiladi. ya`ni u tilning barcha ma`no anglatuvchi birliklarini o‘rganadi. leksikografiya tilshunoslikning luғat tuzish ishi bilan, uning nazariy masalalari bilan shuғullanuvchi bo‘limi hisoblanib, unda til tarkibidagi so‘zlarni ma`lum tartib va maqsad asosida (alfavit tarkibida, nutqda ishlatilish darajasi va shu kabilarga ko‘ra) yozma ravishda to‘plab luғat tuzish masalalarni o‘rganadi. onomasiologiya leksikologiyaning luғaviy birliklarini nomlash va tushuncha anglatish printsiplari va qonuniyatlarini o‘rganuvchi bo‘limi bo‘lib, narsa va hodisalarga nom berish jarayonini qamrab oladi. etimologiya so‘zlarning kelib chiqishi masalalari bilan shuғullanadi. yasama, qo‘shma so‘zlar va xorijiy tillardan o‘zlashtarilgan ma`nolar bilan ham qiziqadi. etimologiya so‘zning har ikki tomonini, ya`ni shakli …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "oʻzbek tili leksemalari tasnifi"

mavzu: oʻzbek tili leksemalari tasnifi reja: 1. kirish. 2. leksikologiya haqida umumiy ma’lumot. 3. o`zbek tili leksikasining ishlatilish doirasi. 4. qo’llanilish doirasi chegaralangan leksika: dialektal, terminologik leksika, jargon va argolar. 5. foydalanilgan adabiyotlar. kirish. 1. ҳozirgi o‘zbek tilining lug’at tarkibini o‘rganish tilni yaxshi bilishdir. 2. ҳozirgi o‘zbek tili leksikasining ijtimoiy-dialektal tarkibini bilish – adabiy tildan foydalanish imkoniyatini belgilab beradi. o`zbek tili leksikasi shu tilda gaplashuvchi kishilar tomonidan bir xilda qo`llanmaydi. ayrim so`z keng jamoatchilik tilida qo`llansa, ba’zilari esa ma’lum territoriyada yashovchi yoki ma’lum kasb-hunar bilan shug`ullanuvchi kishilar nutqida ishlatiladi. shunga ko`ra o`zbek tilidagi so`zlar ikki guruhga aj...

This file contains 10 pages in DOCX format (22.9 KB). To download "oʻzbek tili leksemalari tasnifi", click the Telegram button on the left.

Tags: oʻzbek tili leksemalari tasnifi DOCX 10 pages Free download Telegram