grafika va orfografiya

PPT 42 pages 847.5 KB Free download

42 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 847.5 KB

File type PPT

Pages 42

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 42

hokim va tobe sozlarning birikish usullari reja: 1. grafika haqida ma’lumot. 2. grafema va uning turlari. 3. yozuv haqida umumiy ma’lumot. 4. yozuvning turlari. 5. o`zbek alifbosi haqida ma’lumot. grafika va orfografiya savol: nima uchun yozuv insoniyat tarixidagi buyuk kashfiyot hisoblanadi? grafika (grekcha grapho – yozmoq degani) tilshunoslikning bir bo’limi bo’lib, unda fonetik-fonologik, leksik va morfologik birliklarni ifodalash uchun qo`llanadigan optik-grafik (ingl. optic – qaraydigan, ko`radigan degani) belgilar haqida so`z yuritiladi. bu belgilar grafema deb ataladi. grafika haqida ma’lumot nutqning 2 xil shakli bor: - og’zaki - yozma. og’zaki nutq eshitish bilan bog’liq, yozma nutq esa ko’rish bilan bog’liq. grafema va uning turlari 1. harflarga asoslangan grafemalar tilda mavjud bo`lgan fonetik-fonologik birliklarni ifodalovchi grafemalardir. masalan, nodir so`zidagi beshta fonemani ifodalash uchun beshta grafema [n], [o], [d], [i], [r] ishlatiladi. bunday grafemalar tarkibiga ko`ra bir necha guruhlarga ajraladi. lotin yozuviga asoslangan yangi o`zbek grafikasidagi grafemalar tarkiban ikki guruhga bo`linadi: 1) monografemalar …

2 / 42

rdagi tog'lar ham larzaga kelib silkingandek bo'ldi raqamlarga asoslangan grafemalar bular miqdor va tartib tushunchalarini yozuvda aks ettirish uchun qo`llanadigan grafemalardir: 1) arab raqamlari avval hindistonda yaratilib, keyinchalik buyuk vatandoshimiz muhammad xorazmiy xizmatlari tufayli arabiston, ispaniya va butun yevropaga tarqalgan raqamlardir: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 20, 100, 1000, 100000, 1000000, 1000000000 kabi. 2) rim raqamlari eramizdan besh asr oldin etrusk qabilalari tomonidan yaratilgan va qadimgi rimliklar qo`llagan raqamlardir: i (bir), v (besh), x (o'n), l (ellik), c (yuz), d (besh yuz), m (ming). ramziy belgilarga (simvollarga) asoslangan grafemalar bular ilm-fan (shu jumladan, tilshunoslikda ham) sohasida qo`llanadigan maxsus belgilar tizimi: 1) matematik faniga oid ramziy belgilar - √ (ildiz), - (ayiruv), + (qo‘shuv), x (ko‘paytiruv), : (bo‘luv), x (iks), (katta), (o`tish belgisi), // (ajratish belgisi), : - fonemaning cho`ziqlik belgisi; 4) moliyaga oid ramziy belgilar – $ (dollar), € (yevro), £(funt sterling). yozuv haqida …

3 / 42

azm yozuvi. ii asr oxiri iii asr boshlarida xorazm shohi chiqargan tangalarda uchraydigan yozuv bo`lib, oromiy yozuviga o`xshash bo`lgan. xalqimiz qo‘llagan yozuvlar 6. o`rxun-enasoy yozuvi. namunalari mo`g`ulistonning o`rxun (yoki o`rxon) vodiysidan hamda rossiyaning enasoy (yenisey) daryosi havzasidan topilgan yozuv. 7. uyg`ur yozuvi. vi asrdan xv asrgacha turkiy xalqlar va mo`g`ullar tomonidan qo`llangan yozuv. 8. arab yozuvi. viii asr boshlaridan 1930-yilgacha o`zbekiston hududida amalda bolgan yozuv. 9. lotin yozuvi. 1929-yildan 1940-yilgacha o`zbekistonda amal qilingan yozuv. maktablarda bu alifboga o`tish 1927-28 o`quv yilidan boshlanib, 1929-30 o`quv yilida tugallangan. davlat idoralarida esa 1928-1930-yillarda to`liq o`tib bo`lingan. quyida shu yozuvga asoslangan alifbo berilgan: alifbo harflarning qat’iy tartib asosida joylashgan shakli alifbo deb aytiladi: 1. savod chiqarish va harflarni yodda saqlash uchun xizmat qiladi. 2. alfavit asosida ro’yxatlar tuzish uchun. 3. lug’atlarni tuzish va qayd etishda. 4. kutubxonachilik sohasida kataloglar tuzish uchun xizmat qiladi. 5. mumtoz adabiyotda devon tuzish an’anasiga ko’ra she’rlar alifbo tartibida kiritilgan. …

4 / 42

vulla. -yukak+im=yuragim, so’roq+im=so’rog’im. 3. tovush ortish hodisasi: -isi+q=issiq, achi+q=achchiq; -u,bu, shu, o’sha+ga,da,dan,day=unga (n); - obro’,mavqe, mavzu, parvo+im, ing, imiz, ingiz=obro’yim, mavzuyimiz (y) morfologik yozuv tamoyili: o’zakka qo’shimcha qo’shilganda yuz beradigan tovush o’zgarishini inobatga olmaslik qoidasi morfologik yozuv deyiladi. bu yozuv prinsipi talaffuzga asoslanmagan, balki qat’iy imlo qoidalariga asoslangan yozuv prinsipi sanaladi. morfologik yozuv - ketti=ketdi, kelmapti=kelmabdi, toshkenttan=toshkentdan; -kelip=kelib, o’qip=o’qib, yozip=yozib; -guluston=guliston, kulub=kulib, turub=turib, turkuston=turkiston; -darvozavon=darvozabon; -bug’+ga, buqqa, tog’+ga=toqqa. shakliy yozuv tamoyili: o’zlashgan so’zning qadimgi kelib chiqish holatini yoki shaklini saqlab qolish asosida yozish shakliy yozuv deyiladi: maoniy, mutolaa, muammo, she’r, va’da, shtraf, biologiya, teatr, aeroport; kiosk-kioska, propusk-propuska, otpusk-otpuska. tarixiy-an’anaviy yozuv tamoyil: so’zning hozirgi talaffuz me’yoriga mos kelmaydigan, qadimdan o’zlashib qolgan shaklda yozilishi tarixiy-an’anaviy yozuv deyiladi: borgil-borg’il; -yulduzlar o’tiga bardosh berurman, fazolar taftiga qilurman toqat (a.oripov) - sevgini tortib bo’lurmu tosh-u tarozi bilan(e.vohidov) farqlash(differensiyalash) yozuvi: talaffuzda bir-biridan aniq farqlanmaydigan yoki o’zaro farqi deyarli sezilmaydigan darajaga kelib qolgan so’z yoki qo’shimcha yozuvda …

5 / 42

-65-bandlar) 6. bosh harflar imlosi (66-74-bandlar) 7. ko‘chirish qoidalari (75-82-bandlar) to‘g‘ri talaffuz qoidalarining yig‘indisi orfoepiya (grekcha: orphos – to‘g‘ri, epos – nutq) deb yuritiladi. to‘g‘ri talaffuz, avvalo, shaxsning madaniy yetukligidan dalolat beradi. talaffuz me’yorlari deganda ma’lum bir qonun-qoidalarga amal qilib so‘zlash tushuniladi. orfoepiya haqida ma’lumot unlilar orfoepiyasi aa unlisi savob, zamon singari so‘zlarda o kabi, muomala, munosabat, muhokama kabi so‘zlarda i kabi talaffuz qilinadi. oo unlisi tonna, noyabr so‘zlarida o‘ kabi talaffuz qilinadi. ii unlisi bir, sira so‘zlarida qisqa, ilm, muhim, doir so‘zlarida cho‘ziq, q, x, g‘ tovushlaridan keyin kelganda ruscha i tovushiga yaqin talaffuz qilinadi. mix, tig‘, xil kabi so‘zlardagi i tovushi esa e tovushiga yaqin aytiladi. unlilar orfoepiyasi u unlisi kuch, tutun kabi so‘zlarda qisqa, uyg‘ur, yozuv so‘zlarida cho‘ziq va torroq talaffuz qilinadi. o‘o‘ unlisi o‘tin, o‘roq, to‘liq kabi so‘zlarda keng, o‘rik, ko‘lmak kabi so‘zlarda esa torroq talaffuz qilinadi. ee unlisi feruz, dehqon, telefon, adres so‘zlarida i tovushiga …

Want to read more?

Download all 42 pages for free via Telegram.

Download full file

About "grafika va orfografiya"

hokim va tobe sozlarning birikish usullari reja: 1. grafika haqida ma’lumot. 2. grafema va uning turlari. 3. yozuv haqida umumiy ma’lumot. 4. yozuvning turlari. 5. o`zbek alifbosi haqida ma’lumot. grafika va orfografiya savol: nima uchun yozuv insoniyat tarixidagi buyuk kashfiyot hisoblanadi? grafika (grekcha grapho – yozmoq degani) tilshunoslikning bir bo’limi bo’lib, unda fonetik-fonologik, leksik va morfologik birliklarni ifodalash uchun qo`llanadigan optik-grafik (ingl. optic – qaraydigan, ko`radigan degani) belgilar haqida so`z yuritiladi. bu belgilar grafema deb ataladi. grafika haqida ma’lumot nutqning 2 xil shakli bor: - og’zaki - yozma. og’zaki nutq eshitish bilan bog’liq, yozma nutq esa ko’rish bilan bog’liq. grafema va uning turlari 1. harflarga asoslangan grafemalar tilda mavju...

This file contains 42 pages in PPT format (847.5 KB). To download "grafika va orfografiya", click the Telegram button on the left.

Tags: grafika va orfografiya PPT 42 pages Free download Telegram