soha tilida adabiy til va uning me’yorlari

PPTX 19 pages 1.1 MB Free download

19 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.1 MB

File type PPTX

Pages 19

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 19

prezentatsiya powerpoint soha tilida adabiy til va uning me’yorlari til o‘zligimiz, ma’naviyatimiz ko‘zgusi bo‘lib, xalqimizning boqiy qadriyatlari, madaniy merosi uning tilida namoyon bo‘ladi. adabiy til tarixan shakllangan, so‘z ustalari tomonidan qayta ishlangan, sayqal berilgan, me’yoriy va jamiyatda kishi faoliyatining hamma sohalari bilan bog‘langan badiiy-publitsistik, ilmiy adabiyot tilidir. boshqacha qilib aytganda, adabiy til barcha o‘zbeklar uchun namuna bo‘ladigan, umumxalq tilining eng yaxshi ifoda imkoniyatlari mujassamlangan tildir. me’yor – jamiyat a’zolari tomonidan qabul qilingan, ma’qullangan va ularga tushunarli bo‘lgan til birliklarining nutq jarayonida qo‘llanish holati va imkoniyatidir. nutq madaniyati to‘g‘risida gap borar ekan, tabiiyki, nutqda so‘zlarning o‘rinli va o‘rinsiz ishlatilishi to‘g‘risida ham bahs boradi. qo‘llangan til birligini to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri deyilganda, albatta, ma’lum bir o‘lchovga asoslanamiz. mana shu o‘lchov tilshunoslikda adabiy til me’yori deb yuritiladi. o‘zbek milliy adabiy tili garchi umumxalq tilidan o‘sib chiqqan bo‘lsa ham, unda mavjud bo‘lgan dialektlar va shevalardan, jargonlardan, oddiy so‘zlashuv tilidan, umuman, xalq tilidan ba’zi jihatlari bilan …

2 / 19

me’yor punktuatsion me’yor leksik me’yor deganda nutq jarayonida umumxalq tilida mavjud bo‘lgan so‘zlarni to‘g‘ri tanlash va o‘rinli ishlatish tushuniladi. ko‘pma’nolilik, sinonimlar va variantlar shaklidagi leksik birliklar doirasida tanlanish imkoniyatining ko‘pligi uning xususiy me’yorlari shakllanishiga ham sabab bo‘lgan. tilimizdagi dialektizm, neologizm va okkazionalizm, pleonazm va boshqa leksik birliklarning me’yoriy xususiyatlari yuzasidan mulohaza yuritish leksik me’yor to‘g‘risidagi tasavvurimizni kengaytiradi. dialektizmlar va adabiy til me’yori doirasida me’yorni belgilash tilimizdagi mas’uliyatli masalalardan biri sanaladi. chunki adabiy til sheva leksikasidan ularning ko‘pchiligi uchun umumiy bo‘lgan so‘zlarni tanlab oladi va uni o‘z leksik tarkibiga kiritadi (mas., sigir-siyir-inak; chaqaloq-jiji-ninnicha-buvak, tuxum-moyak-yumurta, chumoli-murcha-qarinja-qumurusqa kabilar). orfoepik me’yorlar xalq jonli tili faktlari asosida yaratiladi — jonli tildagi turlicha talaffuz ko‘rinishlaridan adabiy til an’analariga mos keladiganlari tanlanadi. masalan, o‘zbek shevalarida bir so‘z turlicha talaffuz qilinadi: yo‘q-jo‘q, ko‘z-go‘z, ota-ata, aka-oka, anor-onar kabi. hozirgi zamon davom fe’li qo‘shimchasi shevalarda -yap(ti), -op(ti), -utti, -vot(ti) shakllarida qo‘llanadi: boryapti, boropti, borutti, borvotti kabi. adabiy tilda shulardan yo‘q, …

3 / 19

dan maqsad esa, yozma nutqda bir xillikni ta’minlashdan iborat. demak, hozirgi vaqtda hech bir kishilik jamiyatini yozuvsiz tasavvur qilib bo‘lmaganidek, yozuvni imlo qoidalarisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. fonetik me’yor hozirgi o‘zbek adabiy tili uchun 6 ta unli va 23 ta undosh tovushning qabul qilinishi va ularning qo‘llanish tamoyillari, milliy tovush talaffuzlari asosida belgilanadi. fonetik me’yor deyilganda, milliy tovush talaffuzi, so‘z ohangi va gap intonatsiyasi tushuniladi. o‘zbek tili musiqiy tillar guruhiga kiradi. so‘zlarning jarangdor va serjiloligi, purma’no va ohangdorligi, serqirra va ma’nodoshligi o‘zbek tilining zukkolik va zakovat omili ekanligini ko‘rsatadi; o‘zbekcha “askiyachi” so‘zi boshqa hech bir tilda uchramaydi. aksentologik (urg‘uni to‘g‘ri qo‘llash) me’yor. o‘zbek tilidagi urg‘u asosan so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi, ammo ayrim o‘zlashgan so‘zlarda urg‘u so‘zning oldingi bo‘g‘inlarida bo‘lishi ham mumkin: hamma, jami, hamisha, afsuski kabi. bunday holatlardan xabardor bo‘lish adabiy talaffuz me’yorlariga amal qilish imkonini beradi. grammatik me’yorlar morfologik va sintaktik me’yorlardan tarkib topadi. so‘zlarning morfologik shakli va ularning nutqda …

4 / 19

q ta’sirida kuchsizlangan. aytish mumkinki, hozirgi kunda o‘zbek tilining yetakchi shevalarida qaratqich kelishigi tushum kelishigi bilan aynan bir xil shaklda qo‘llanadi (daraxtni bargi, kitobni o‘qimoq kabi). o‘zbek tilining o‘ziga xos so‘z yasalishi me’yorlari mavjud. har qanday yasaladigan so‘z shu me’yorlar doirasida bo‘lmog‘i shart. bu me’yorlarga amal qilinmasdan yasalgan so‘z tilning lug‘at tarkibidan o‘rin ololmaydi. masalan, -gich (-g‘ich, -qich, -kich) qo‘shimchasi faol yasovchi qo‘shimchalardan bo‘lib, tilimizdagi mavjud so‘z yasalish me’yorlariga ko‘ra fe’lga qo‘shiladi va narsa-qurol, ya’ni fe’ldan anglashilgan harakatni bajaruvchi qurol otini yasaydi: suzgich, tekislagich, chizg‘ich, qirg‘ich, qisqich, ko‘rsatkich kabi. o‘zbek tilida quyidagi nutq uslublari farqlanadi: 1) so‘zlashuv uslubi, 2) rasmiy uslub, 3) ilmiy uslub, 4) publitsistik uslub, 5) badiiy uslub. bu uslublarning har biriga xoslangan grammatik shakllar, so‘z, so‘z birikmasi, gap va intonatsion vositalar mavjud. ana shu xoslanish o‘zbek adabiy tili uslubiy me’yorlarining asosidir. aniqroq aytiladigan bo‘lsa, uslubiy me’yorlar muayyan sohadagi aloqani ta’minlaydigan nutqning mazmuni, maqsadi va vazifasi uchun mos …

5 / 19

soha tilida adabiy til va uning me’yorlari - Page 5

Want to read more?

Download all 19 pages for free via Telegram.

Download full file

About "soha tilida adabiy til va uning me’yorlari"

prezentatsiya powerpoint soha tilida adabiy til va uning me’yorlari til o‘zligimiz, ma’naviyatimiz ko‘zgusi bo‘lib, xalqimizning boqiy qadriyatlari, madaniy merosi uning tilida namoyon bo‘ladi. adabiy til tarixan shakllangan, so‘z ustalari tomonidan qayta ishlangan, sayqal berilgan, me’yoriy va jamiyatda kishi faoliyatining hamma sohalari bilan bog‘langan badiiy-publitsistik, ilmiy adabiyot tilidir. boshqacha qilib aytganda, adabiy til barcha o‘zbeklar uchun namuna bo‘ladigan, umumxalq tilining eng yaxshi ifoda imkoniyatlari mujassamlangan tildir. me’yor – jamiyat a’zolari tomonidan qabul qilingan, ma’qullangan va ularga tushunarli bo‘lgan til birliklarining nutq jarayonida qo‘llanish holati va imkoniyatidir. nutq madaniyati to‘g‘risida gap borar ekan, tabiiyki, nutqda so‘zlarning o‘rinli ...

This file contains 19 pages in PPTX format (1.1 MB). To download "soha tilida adabiy til va uning me’yorlari", click the Telegram button on the left.

Tags: soha tilida adabiy til va uning… PPTX 19 pages Free download Telegram