so'z birikmasi qoliplari

PPTX 13 pages 1.0 MB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.0 MB

File type PPTX

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

prezentatsiya powerpoint urganch davlat universiteti filologiya tillarni o’qitish: o’zbek tili sirtqi 2-mutaxassislik 3-kurs 216-guruh talabasi sultonova sayyoraning hozirgi o’zbek adabiy tili fanidan tayyorlagan taqdimot ishi mavzu:soʻz birikmasi qoliplarining nutqiy kengayishi kengayuvchi so’z gapning kesimi mavqeida kelganda, gap kengaytiruvchilari gap lisoniy strukturasiga bevosita daxldor bo’ladi. masalan, jahongir kitobni tez o’qidi gapining lisoniy struktur sxemasi quyidagicha: bundagi uchta so’z bevosita konstruktiv bo’laklari voqelantiruvchidir. bular: jaxongir, tez, o’qidi. faqat kitobni so’zi bevosita o’qi so’zi orqaligina lisoniy strukturaga daxldor bo’ladi. bular jahongir tez o’qigan kitobni men olaman tarzida o’zgartirilsa, oldingi gapda gap kengaytiruvchisi va gapning konstruktiv bo’laklari ifodalovchilari bo’lgan salim, tez so’zlari endi oldingi mavqelaridan mahrum bo’ladi. ulardagi konstruktiv bo’laklarga bevosita daxldorlik bilvositalikka, gap kengaytiruvchilik so’z kengaytiruvchilikka aylanadi. oldingi gapda bevosita gap kesimidagi pm ga daxldorlik kasb etib turgan jahongir va tez so’zlari kesimdagi atov birligi (w) kengaytiruvchisi bo’lgan kitobni so’zshaklining aktanti hisoblangan o’qigan so’zining kengaytiruvchilaridir. ko’rinadiki, gapning konstruktiv tizimidan faqat pm ga bog’langan …

2 / 13

bog’langan ayrim so’zlar konstruktiv bo’lak tabiatiga ega bo’ladi. masalan, qizim muniraning yosh rassomlar ijodiy festivali butun jahon bosqichi mintaqa tanlovida yuqori o’rinni egallashi nutqiy hosilasi xabar ifodalash xususiyatiga ega emas. chunki unda kesim yo’q. demak, bu hosila gap emas va unda gap bo’laklari ham mavjud emas. bu hosila gap qolipiga daxldor qilinsa, qolip to’ldiruvchisi maqomini olsa, so’zlardan mutlaq hokimlarining mavqei o’zgaradi va boshqalari ham shu hokim unsur orqali gap qolipiga kiradi. soʻz birikmasi va turgʻun bogʻlanma gapda ayni shaklda qoʻllanishi mumkin: boshiga yetmoq, yaxshi koʻrmoq, qulogʻiga quymoq, oʻz yogʻida qovurmoq, poʻstagini qoqmoq, toʻnini teskari kiymoq, boʻyniga qoʻymoq, tarvuzi qoʻltigʻidan tushmoq, kapalagi uchib ketmoq kabi birliklar erkin birikma boʻlganda tushuncha, turgʻun bogʻlanma boʻlganda bitta lugʻaviy ma’no anglatadi. koʻmakchili qurilmalardan: mehnatiga yarasha, hunari tufayli, koʻcha boʻylab, yorugʻlik tomon, uyga qarab, qilmishiga yarasha. bu birliklarning ikkinchi qismi vazifadosh koʻmakchilardan tashkil topgan boʻlib, soʻz birikmasi ikkita mustaqil soʻzning birikuvidan tuzilishi lozim. gaplardan: atrof goʻzal. …

3 / 13

arsiz faqat tartib va ohang yordamida birikuv usuli bitishuv deyiladi: tez yurmoq, keng koʻcha, kelgan odam, chiroyli gapirmoq, mehribon enaga. tezda qaytmoq, qoʻqqisdan burilmoq, chindan (yolgʻondan) gapirmoq, uzunasiga kesmoq, zimdan kuzatmoq kabi birikmalar ham bitishuv usuli bilan hosil boʻlgan. ravishlar tobe soʻz vazifasida kelganda hokim soʻzga bitishuv usuli bilan birikadi, ularning tarkibidagi egalik va kelishik qoʻshimchalari yaxlitlanib qolgan. soʻz birikmalarining tuzilishiga koʻra sodda va murakkab turlari mavjud. sodda soʻz birikmasi ikkita mustaqil soʻzning birikuvidir. quyida berilgan holatlar sodda soʻz birikmalari hisoblanadi.  mehnatiga1 yarasha0 olmoq1, hammaga1 qaraganda0 chiroyli1 (bu yerda soʻzlar soni uchta boʻlsa ham mustaqil ma’no anglatuvchi soʻzlarning soni ikkita).  qoʻli ochiq1 yigit1, tarvuzi qoʻltigʻidan tushgan1 odam1, qulogʻiga quyib1 uqtirmoq1. bu birikmalar ham sodda soʻz birikmalari hisoblanadi, chunki bu yerda turgʻun birikma qatnashgan. turgʻun birikma xuddi soʻzlar kabi bitta soʻroqqa javob boʻladi va bitta lugʻaviy birlik hisoblanadi.  gʻarbiy yevropada1 yashamoq1, vazirlar mahkamasida1 koʻrilmoq1, kichik korxonada1 ishlamoq1, oʻrta …

4 / 13

linadi. ular bitta soʻroqqa javob boʻladi. bunday birikmalar tarkibida mustaqil soʻzlar soni uch yoki undan ortiq boʻladi va ular oʻzaro tobelanadi. soʻz birikmalari zanjiri turli gap boʻlaklari boʻlib kelishi mumkin. masalan: darveshalining zindonda yotishi alisherning yuragida dushmanlik olovini toʻldirdi gapida soʻz birikmalari zanjiri ega vazifasida kelgan. soʻz qoʻshilmasida soʻzlar teng va tobe bogʻlanadi. bogʻimizda olma va oʻrik pishdi gapida bogʻimizda pishdi, olma pishdi, oʻrik pishdi – tobelanish; olma va oʻrik – tenglanishusuli bilan bogʻlangan. tenglanishda – ikkita teng huquqli soʻz biri ikkinchisiga boʻysunmay bogʻlanadi. ular quyidagicha hosil boʻladi: ohang yordamida: olma, oʻrik, shaftoli, gilos pishdi. teng bogʻlovchilar yordamida: biriktiruv bogʻlovchilari yordamida – oʻqituvchi va oʻquvchilar keldi. zidlov bogʻlovchilari yordamida – oʻqidi, biroq yozmadi; ayiruv bogʻlovchilari yordamida – kitob yoki daftar, ba’zan qor, ba’zan yomgʻir; inkor bogʻlovchisi yrdamida – na sen, na men; koʻmakchi-bogʻlovchilar bilan – karim bilan salim, olma bilan nok; yuklama-bogʻlovchilar bilan – yer-u osmon, keldi-yu, indamadi. soʻzlarning teng …

5 / 13

birikma – tobe soʻz vositali yoki vositasiz toʻldiruvchi shaklda keladi. birinchi bor bahorni tanigan, birinchi varrakni uchirgan, birinchi marta hayitlik olgan, birinchi oʻqituvchi, birinchi muhabbatingni tanigan zamin - vatandir. holli birikma – tobe soʻz hol vazifasida keladi: uyga shoshib kirdi (ikkita holli birikma) uyga kirdi, shoshib kirdi. maktabga piyoda joʻnadik (ikkita holli birikma) maktabga joʻnadik, piyoda joʻnadik. image5.png image6.png image3.png image4.png /docprops/thumbnail.jpeg

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "so'z birikmasi qoliplari"

prezentatsiya powerpoint urganch davlat universiteti filologiya tillarni o’qitish: o’zbek tili sirtqi 2-mutaxassislik 3-kurs 216-guruh talabasi sultonova sayyoraning hozirgi o’zbek adabiy tili fanidan tayyorlagan taqdimot ishi mavzu:soʻz birikmasi qoliplarining nutqiy kengayishi kengayuvchi so’z gapning kesimi mavqeida kelganda, gap kengaytiruvchilari gap lisoniy strukturasiga bevosita daxldor bo’ladi. masalan, jahongir kitobni tez o’qidi gapining lisoniy struktur sxemasi quyidagicha: bundagi uchta so’z bevosita konstruktiv bo’laklari voqelantiruvchidir. bular: jaxongir, tez, o’qidi. faqat kitobni so’zi bevosita o’qi so’zi orqaligina lisoniy strukturaga daxldor bo’ladi. bular jahongir tez o’qigan kitobni men olaman tarzida o’zgartirilsa, oldingi gapda gap kengaytiruvchisi va gapning konstr...

This file contains 13 pages in PPTX format (1.0 MB). To download "so'z birikmasi qoliplari", click the Telegram button on the left.

Tags: so'z birikmasi qoliplari PPTX 13 pages Free download Telegram