sodda gap va qoliplari

DOC 16 pages 128.0 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 128.0 KB

File type DOC

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

mavzu: sodda gap va qoliplari reja: 1. gap – sintaksisning o’rganish ob’ekti 2. o’zbek tilida gap va uning tasnifi 3. gapni gap bo’laklariga ajratish tamoyillari 4. bosh bo’laklar va ularning o’ziga xos xususiyatlari tayanch tushunchalar shakl va mazmun, sintaktik aloqa, sodda gap, qo’shma gap, egali gap, egasiz gap, grammatik asos, gap bo’laklari, bosh bo’lak, ikkinchi darajali bo’lak, yig’iq bo’lak, yoyiq bo’lak. har qanday gap shakl va mazmun birligidan iborat butunlik bo’lishiga qaramasdan, yaqin yillargacha sintaktik tadqiqotlarda, asosan, gapning shakliy tomoniga e’tibor berilgan. faqat ayrim o’rinlardagina (masalan, gapning ifoda maqsadiga ko’ra turlarini belgilashda ikkinchi darajali bo’laklarning ichki tasnifida) mazmun tomoniga murojaat qilindi. hozirgi kunda gap mazmunini o’rganuvchi mazmuniy sintaksis deyarli hamma tilshunoslar tomonidan e’tirof etilgan bo’lsa ham, ammo mazmuniy sintaksis maqomi masalasida bir xillik yo’q. ular orasida ikki qaramaqarshi qo’nalish ajralib turadi. birinchi yo’nalish tarafdorlari gapning zaruriy unsurlarining grammatik ma’nosiga asoslanadilar. bu yo’nalishda gapning xar bir tuzilish tarixning umumiy grammatik ma’nosini …

2 / 16

ning suyakka yopishgan chandir terisi oqardi. sodda gaplar eganing ishtirok etish etmasligiga ko’ra 2 xil bo’ladi: egasi mavjud gaplar va egasiz gaplar: biz yangi filmni tomosha qildik – yangi filmni tomosha qildik. sodda gaplar ikkinchi darajali bo’laklarning ishtirokiga ko’ra 2 ga bo’linadi: sodda yig’iq gap (kamola kirib keldi), sodda yoyiq gap: (kamola darvozadan shoshilib kirib keldi). o’zbek tilida gapda so’zlar o’zaro grammatik munosabatga kirishib gap bo’laklarini hosil qiladi. har bir gap bo’ladi boshqa gap bo’laklari bilan bo’lgan grammatik munosabatiga ko’ra belgilanadi, ya’ni har bir gap bo’lagi o’zi munosabatga kirishgan so’z bilan ma’lum sintaktik aloqada bo’ladi: dildora kechagi uchrashuv haqida zavqlanib gapirdi – bu gapda so’zlar qo’yidagicha sintaktik aloqaga kirishgan: 1. dildora gapirdi. 2. zavqlanib gapirdi. 3. uchrashuv haqida gapirdi. 4. kechagi uchrashuv. kesim gapning asosini tashkil qiluvchi markazdir. ega kesimga ergashib, kesimda ifodalangan ish harakatning bajaruvchisini ko’rsatadi. kesim qaysi so’z turkumi bilan ifodalanishiga ko’ra 2 xil bo’ladi: fe’l kesim, ot …

3 / 16

shiladi. bog’lama kesim bilan egani bog’lovchi so’zlardir. ular mustaqil ma’nosini to’la yoki qisman yo’qotib, yordamchi vazifaga ko’chgan so’zlardir. bularning vazifasi fe’l bo’lmagan so’zlar bilan qo’shilib, kesimni shakllantirishdir, ya’ni mayl, zamon, shaxs son ma’nolrini ifodalashdan iborat. kesimni shakllantirishga hizmat qiladigan bunday bog’lamalar bo’l - , qil - , edi, ekan, emish, hisoblan-, sana – kabi yordamchilardir. kerak, zarur, darkor so’zlari ham bog’lama vazifasida qo’llanadi. xursand edi, qiziqarli bo’ldi, yaxshilik qil, obod qildi, ozod bo’ldi, oz emish, xursand bo’ldi, to’g’ri chiqdi, ko’p edi. kesim birikmalar va iboralar bilan ham ifodalanadi. kengaygan birikma va iboralar gapda yaxlit xolda bitta gap bo’lagi bo’lib keladi va o’z ichida boshqa bo’laklarga ajratilmaydi: vazifamiz – bilim maskanlarida hamisha a’lo o’qish. tarixni o’rganishdan asosiy maqsad – milliy o’zligimizni chuqurroq anglash. baquvvat xotiraning mohiyati – unutmaslik. komil insonlardagi olijanob hislat – o’tmishni unutmaslik. ega va kesim gapning grammatik asosidir. gapni gap bo’laklariga ajratishda bir necha usullardan foydalaniladi. ulardan ko’p …

4 / 16

so’z turkumiga taalluqli ekanligi ham e’tiborga olinadi. lekin bu usul ham to’liq asos bo’la olmaydi. chunki biror bo’lak aynan bir so’z turkumi bilan har doim ham ifodalanavermaydi. shuning uchun gapni gap bo’laklariga ajratishda tobe aloqa asosiy vositadir. ega quyidagi so’z turkumlari bilan ifodalanadi: yo’lchi o’rnidan turdi. mard maydondda bilinar. to’qqiz uchga kasrsiz bo’linadi. men mnstitutda o’qiyman. tirishgan tog’dan oshar. so’zlagandan so’zlamagan yaxshiroq. taraq-turuq o’zgarishsiz davom etadi. uzoqdan yosh bolaning dod-voyi eshitildi. burgaga achchiq qilib kurpani kuydirish sizga yarashmaydi. “edi” – to’liqsiz fe’l. “a” – unli tovush. extiyot bo’ling, tag’in ketidan “lekin”i chiqib qolmasin. masalan: 1. korxona ilg’orlariga mukofotlar topshirildi. 2. sport zalida bolalar badantarbiya bilan shug’ullanadilar. 3. o’tkazilgan sayr sizda qanday taassurot qoldirdi? 4. sinfingizda kimlar o’qish va intizomda boshqa o’quvchilarga namuna bo’lmoqda? 5. bolalar, gullarni parvarish qilib tkring. 6. o’quvchilar uzrsiz dars qoldirmang. biz gap yordamida biror narsa haqida xabar beramiz, so’raymiz, iltimos qilamiz, buyuramiz, o’zimizning fikrimizni, tuyg’umizni, istagimizni …

5 / 16

chiqdi. lekin bu uning bir qismi, xolos. eng asosiy qismiga endi kirib boramiz. hozirgacha bizga ma’lum sintaktik aloqa turi, vositasi va usullari, so’z birikmasi va gap haqidagi nazariy bilimlar go’yo binoning qad rostlashini eslatadi. binoning qad ko’tarishida material bo’lgan ashyolar tilda sintaktik birliklar-so’z, suz irikmalari, gaplar shaklida namoyon bo’ladi. so’zlardan so’z birikmalari, so’z birikmalaridan gaplar va gaplardan matnlar keltirib chiqariladi. biroq gapning sintaktik tahlili deganda ko’pchilikka faqat gap bo’laklariga ajratishgina anglashiladi. biroq sodda gapning tarkibiy tahlili bo’laklarga ajratish emas, ularni dastavval so’z birikmalariga ajratish, shu birikmalarning bog’lanish turi, yo’l va usullarini o’rganish, undan keyin gapning o’zi klassifikatsiya nuqtai nazaridan qanday tahlil etilsa shunga e’tibor qilinadi. bunda ayniqsa gapning ifoda maqsadiga ko’ra turi, voqelikka munosabatiga ko’ra turi, emotsionalligiga ko’ra turi, struktura asosining miqdoriga, struktura asosining tarkibiga, ikkinchi darajali bo’laklarning ishtirokiga, zaruriy bo’laklarning ishtirokiga va bo’laklarga ajralish va ajralmasligiga ko’ra- turi kabi tahlil tartibi o’qiladi. so’ngra gapni bo’laklaria ajratilishi maqsadga muvofiq hisoblanadi. …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sodda gap va qoliplari"

mavzu: sodda gap va qoliplari reja: 1. gap – sintaksisning o’rganish ob’ekti 2. o’zbek tilida gap va uning tasnifi 3. gapni gap bo’laklariga ajratish tamoyillari 4. bosh bo’laklar va ularning o’ziga xos xususiyatlari tayanch tushunchalar shakl va mazmun, sintaktik aloqa, sodda gap, qo’shma gap, egali gap, egasiz gap, grammatik asos, gap bo’laklari, bosh bo’lak, ikkinchi darajali bo’lak, yig’iq bo’lak, yoyiq bo’lak. har qanday gap shakl va mazmun birligidan iborat butunlik bo’lishiga qaramasdan, yaqin yillargacha sintaktik tadqiqotlarda, asosan, gapning shakliy tomoniga e’tibor berilgan. faqat ayrim o’rinlardagina (masalan, gapning ifoda maqsadiga ko’ra turlarini belgilashda ikkinchi darajali bo’laklarning ichki tasnifida) mazmun tomoniga murojaat qilindi. hozirgi kunda gap mazmunini o’rgan...

This file contains 16 pages in DOC format (128.0 KB). To download "sodda gap va qoliplari", click the Telegram button on the left.

Tags: sodda gap va qoliplari DOC 16 pages Free download Telegram