o'zbek tilining tarkibi va nomlanishi

DOCX 4 sahifa 22,5 KB Bepul yuklash

4 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 22,5 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 4

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (4 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 4

2-mavzu: turk, chig`atoy, sart, o`zbek atamalarining qo`llanilish tarixi va ilmiy asoslanishi. turkiy tillar, jumladan, o`zbek tilining qardoshligi masalasi. reja: 1. o‘zbek xalqi hamda tilining tarkib topishi va nomlanishi 2. yozma yodgorliklarda turk, chig’atoy, sart va o’zbek atamalarining ifodalanishi 3. tilshunos olimlarning qarashlari deyarli barcha ilmiy-tarixiy manbalarda hozirgi o‘zbek xalqining etnik jihatdan juda ko‘p urug‘-qabilalar va ular ittifoqlarining qo‘shilishi va birlashishi natijasida tarkib topganligi aytilib, bu jarayon x—xiii asrlardagi umumturkiy qabila ittifoqidan ajralib chiqishi bilan bog‘liq deb ta’kidlanadi. 0 ‘zbek tili ham turli qabilalar tili asosida shakllanib, qayd etilgan jarayonda yuzaga kelganligi aytiladi. bu fikrlar bir tomondan to‘g‘ri, albatta. ammo «0‘zbek» atamasi bilan nomlanish masalasi, ya’ni «0‘zbek» atamasining kelib chiqishi va etnik so‘z sifatida qo‘llanishi masalasi hali to‘liq echimiga etgan emas. chunki, katta bir xalqning va unga tegishli nomning biror-bir asossiz xiii—xiv asrlardan boshlab yuzaga kelishiga ishonib boimaydi. tarixnavis olim b.ahmedov aytganidek, xalqlaming tarixi uning nomidan oldin yuradi. shuning uchun ham …

2 / 4

illarning eng qadimgi yozma manbalaridan biri 0 ‘rxun-enasoy bitiklari hisoblanadi. garchi, bu bitik yodgorliklari m aium bir katta asar shaklida boimasada, unda vi—viii asrlarga doir turkiy til tarixi o‘z aksini topgan. ushbu bitiklar ustida sinchkovlik bilan tadqiqot ishlarini olib boigan olimlardan l.a.yeftyuxova «enasoy qirg'izlarining arxeologik yodgorliklari» nomli (abakan, 1948) asarida « 0 ‘z» (o‘z) so‘zi haqida yo‘l-o‘lakay fikr bildirib o‘tgan. uning fikricha, « 0 ‘z» so‘zi etnik xususiyat bilan bog‘liq bo'lib, elat (qabila yoki urug‘ — u.s.) nomini ifodalagan, ya'ni qadimda enasoy daryosi sohillarida «0‘z» nomi bilan atalgan elat, qabila va urug‘lar yashagan (29/5-bet). olimning bu fikri haqiqatga yaqin, desak, xato bo‘lmaydi. bizningcha, bu qabila yoki urug' uncha katta bommagan. lekin uning nomi bilan bog‘liq juda ko‘p joy nomlari borki, « 0 ‘zlar» ham katta qabilalar orasida turli joylarga tarqalgan bo’lishi mumkin. xuddi shu kabl taniqli turkshunos olimlardan v.v.radlov va s.ye.malov ham 0 ‘rxun va enasoy bitik-yodgorliklari bo‘yicha yozgan ishlarida …

3 / 4

lozim topamiz. «yercbi (yer biladigan kishini) surishtirdim, cho‘liik az yigitni topdim. 0 ‘zim, az — maskanim (yerim), uni bil... bir manzili bor ekan. ani (hozir ham ani daryosi bor) bilan borib, o‘sba erda etib, bir otlig‘ (yo‘i) yurib boradi, dedi» (tunyuquq bitiktoshidan). «qashsboq xalqni boy qiidim, az xalqini ko‘paytirdim. 0 ‘z so‘zimda qaibakilik bormi... 0 ‘n o‘q xalqi qiyinchilik kotdi. bobomiz, ajdodimiz boshqargan er-suv egasiz bo‘lmasin deb az xalqini tuzatib (tiklab)... bars bek edi. xoqon (deb) bunda biz unvon berdlk. singlim xoqonzodani berdik. 0 ‘zi adashdi, xoqoni o‘idi, xalqi cho‘ri, qui bo‘ldi. ko‘kman er-suvi egasiz qolmasin deb az, qirqiz xalqini tikiab... kultigin 27 yoshida qarluq xaiqi begonalashib ketgach dushman bo‘ldi. qariuqni oidirdik, qotga oldik. az xalqi dushman botdl. qorakotda jang qildik... az eltabarni tutdi//qo‘lga tushirdi). az xalqi o‘shanda yo‘q bo‘ldi» (21/74, 91, 106, 110, 127- betlar) kabi o‘rinlarda «az»(o‘z) dan urug‘-qabila, elat, davlat ma’nolari ham anglashiladi. ba’zi olimlar hoziigi ishlarida …

4 / 4

zuk-sof, oltin kabi toza; xotinlar laqabi; sizot suv; ozak-belning ichki tomiri (101-bet); az/az-xudo, o‘zluk-bilak suyagining yo‘g‘on joyi ( 1,124), o‘zi-ikki tog‘ o‘rtasidagi keng yo‘l (116-bet) kabi ma’nolami anglatgan. shu kabi « oz»(az) bir qancha kishi va joy nomlari tarkibida ham uchraydi: ag‘iz-qishloq nomi (94); 0‘zukand — arg‘ular shahri (1-114-bet). azg‘irak-daryo nomi (162), azg‘ish — joy nomi (122), qizil o‘z(oz)-qashqar tog‘laridan biridagi qishloq (109), ozkend - o‘z shahri (faig‘onani 0 ‘zkent - o‘zshahri deydilar deb izohlanadi, i, 330-bet). azaq — o‘g‘uz beklarining nomi (95-bet); inal o‘z — qipchoq xonlaridan birining nomi (1-342-bet) kabilar. mahmud koshg‘ariyning devonida keltirilgan joy nomlaridan o‘zbek elatining yashash joylari va shaharlarini osongina bilib olish mumkin. ushbu maiumotda o‘zjand ehtimol o'zbeklar oikasi ma'nosida qo’llangandir. chunki yozuvda o‘zkand shahar ma’nosida, o‘zjand esa oika (o‘z turkiy oikalari chegaralari) ma’nosida kelgan. ayniqsa, sd(o‘d) so‘zi xarakterlidir. maiumki, qadimgi oltoy va xun davrlaridagi turkiy tiilaming fonetik qurihshida «d»lanish asosiy belgilardan biri boigan. mahmud …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 4 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"o'zbek tilining tarkibi va nomlanishi" haqida

2-mavzu: turk, chig`atoy, sart, o`zbek atamalarining qo`llanilish tarixi va ilmiy asoslanishi. turkiy tillar, jumladan, o`zbek tilining qardoshligi masalasi. reja: 1. o‘zbek xalqi hamda tilining tarkib topishi va nomlanishi 2. yozma yodgorliklarda turk, chig’atoy, sart va o’zbek atamalarining ifodalanishi 3. tilshunos olimlarning qarashlari deyarli barcha ilmiy-tarixiy manbalarda hozirgi o‘zbek xalqining etnik jihatdan juda ko‘p urug‘-qabilalar va ular ittifoqlarining qo‘shilishi va birlashishi natijasida tarkib topganligi aytilib, bu jarayon x—xiii asrlardagi umumturkiy qabila ittifoqidan ajralib chiqishi bilan bog‘liq deb ta’kidlanadi. 0 ‘zbek tili ham turli qabilalar tili asosida shakllanib, qayd etilgan jarayonda yuzaga kelganligi aytiladi. bu fikrlar bir tomondan to‘g‘ri, albatta. amm...

Bu fayl DOCX formatida 4 sahifadan iborat (22,5 KB). "o'zbek tilining tarkibi va nomlanishi"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: o'zbek tilining tarkibi va noml… DOCX 4 sahifa Bepul yuklash Telegram