kalendarlar

DOC 13 pages 159.0 KB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 159.0 KB

File type DOC

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

mavzu: sharqda qoʻllanilgan oy kalendarlari reja 1. «kalendar» atamasining paydo bo‘lishi. zamonaviy kalendarlar 2. kalendarlar va ularning turlari. quyosh, oy, oy-quyosh kalendarlari. 3. misr, mesopatamiya, hindiston, xitoy kalendarlari. «kalendar» atamasining paydo bo‘lishi. zamonaviy kalendarlar kalendar (lot. calendarium — qarz daftari), taqvim — yil, oy, hafta va kunlar hisoblashni yuritish tizimi. kalendar so‘zi lotincha “kalendarium” so‘zidan olingan bo‘lib, qarz kitobi ma’nosini anglatadi. qadimda rimda qarzdorlar oyning birinchi kuni qarzlarining foizlarini to‘laganlar va bu “kalenda”ga qayd qilib borilgan, qarzdorlar qarz foizlarini oyning birinchi kunida to‘laganlar. kalendar - kecha kunduzlar hisobi tizimidir. sutka katta davrlarni o‘lchash uchun kichiklik qiladi. qadimdan insoniyat katta vaqt oralig‘ini o‘lchash uchun sutkadan tashqari hafta, oy va yildan foydalanib kelganlar. vaqtning katta oraliqlarini o‘lchash birligi tabiiy yil- yerning quyosh atrofida bir marta to‘la aylanib chiqish davri qabul qilingan va u kalendar yili deb ataladi. quyosh, oy, sayyoralarning koʻrinma harakati, kun bilan tunning almashinuvi, oy fazalari va yil fasllarining davriy …

2 / 13

ʻz oʻqi atrofida aylanishi bilan bogʻliq. bu 3 hodisaning davomiyligi ancha murakkabligi yilni oylarga, oyni kunlarga boʻlishni murakkablashtiradi. bu masala turli xalqlarda turli usulda hal etilgan va shu tarzda quyosh kalendari (shamsiy taqvim), oy kalendar (qamariy taqvim) hamda oy-quyosh kalendar (shamsiyqamariy taqvim) ishlab chiqilgan. 1. kalendarlar va ularning turlari. quyosh, oy, oy-quyosh kalendarlari quyosh kalendariga tropik yilning uzunligi asos qilib olinadi. quyosh kalendarining uzunligi tropik yilning uzunligiga yaqin bo‘lishi kerak. agar kalendar yili tropik yildan qisqaroq bo‘lsa, biz o‘lchayotgan vaqt oralig‘ida ortiqcha vaqt qoladi. shunday qilib, kalendar yili tropik yildan qisqa bo‘lsa, yil fasllari kalendar yilining keyingi kunlariga surila boradi. bunday surilish bir necha avlod hayoti davomida sezilarli xatoga olib kelardi, ya’ni 60 yilda fasllar 15 sutkaga, 120 yilda bir oyga kech qolgan bo‘lardi, 720 yilda esa xato olti oyga yetib, martda kuz, sentabrda bahor 6o‘lardi. agar kalendar yilini 366 sutka deb olsak, u holda bir sutka emas, balki uch …

3 / 13

ri bilan bog‘liq edi. insoniyat tomonidan qo‘llanib kelingan kalendarlarni ikki guruhga bo‘lish mumkin. bular quyosh va oy hisoblaridagi kalendarlardir. kalendarlarni mukammallashtirish uchun oy-quyosh kalendaridan ham foydalanganlar. dastlabki misr quyosh kalendari miloddan avvalgi 3 ming yillikda yaratiladi. misr astronomlari eng yorqin yulduz bo‘lgan siriusning geliakik ko‘rinishi, daryosidagi toshqin vaqtiga to‘g‘ri kelishini aniqlagan. bu ikki hodisa esa bahorgi teng kunlik davriga to‘g‘ri kelgan. misr kalendarida bir yilning uzunligi 365 sutkaga teng bo‘lgan. bir yil esa o‘n ikkita 30 kunlik oylarga va qo‘shimcha yana besh kundan iborat bo‘lgan. har to‘rt yilda bir sutka xatolik vujudga kelardi. misr kalendari bir necha asrlar davomida ishlatib kelingan. mazkur kalendarni isloh qilishga bir necha bor urinib ko‘rilgan. oy kalendari. yuliy sezar misr quyosh kalendarini o‘rganib chiqadi va rim oy-quyosh kalendarini yangi quyosh kalendari bilan o‘zgartiradi. quyoshning harakatini kuzatishdan ko‘ra, oyni kuzatish osonroq. shuning uchun oy harakatiga asoslangan vaqt o‘lchovi quyosh harakatiga asoslangan vaqt o‘lchovidan avvalroq qo‘llana boshlagan. …

4 / 13

lan xira kulrang ravishda yoritib turadi. yetti kundan keyin yerdan oyga va quyoshga tomon yo‘nalishlari orasidagi burchak 900 ga teng bo‘ladi, bunda u yarim “kulcha” ko‘rinib, oyning bu fazasi birinchi chorak deyiladi. taxminan 14-15 kunlik oy quyoshga qarama-qarshi turib, uning quyosh bilan yoritilgan yarim sferasi to‘laligicha yerga qaraydi. oyning bu fazasi to‘linoy deb ataladi. bunda oyni to‘la yorug‘ doira shaklida ko‘rish mumkin. keyingi kunlarda oyning g‘arbiy tomoni yemirila borib, 22-sutkada faqat qabariq tomoni sharqqa qaragan yarim doira shaklida ko‘rinadi. buni oyning oxirgi chorak fazasi deyiladi. 29,5 sutkadan so‘ng oy yana astronomik yangi oy fazasida bo‘ladi. ikki ketma-ket kelgan yangi oy orasida o‘tgan vaqt oyning sinodik davri deyilib, 29 sutka 12 soat 44 minut 2,28 sekundga teng. siderik oy – oyning yulduzlarga nisbatan ikki ketma-ket kelgan bir xil vaziyati orasida o‘tgan vaqt bo‘lib, u 27 sutka 7 soat 43 minut 11,51 sekundga teng. oy atamasini biz ikki ma’noda ishlatamiz. oy - …

5 / 13

niq vaqt hisobi zarur ediki, bu narsa oy fazalarining o‘zgarishi va quyoshning harakati bilan bog‘liq edi. shuning uchun ham oy-quyosh kalendarlari tuzila boshlandi. hozirgi kunga kelib quyosh kalendari jahonda xalqaro kalendar sifatida tan olingan. 2. misr, mesopatamiya, hindiston, xitoy kalendarlari misr quyosh kalendarining vatani hisoblanadi. mamlakatda yuz berib turadigan qurg‘oqchilik va kutilmagan toshqinlar misrliklarni qattiq qayg‘uga solgan. nihoyat, misr kohinlari quyoshning yozgi tik turish davrida, 21 yoki 22 iyun - yoz kechasining eng qisqa kuni sahar paytida koinotda eng yorug‘ yulduz sirius (katta it turkumida)ning geliakik chiqishi (birinchi ko‘rinishi)ni va shu davrda ular siriusning tong oldi chiqishi davrida nil daryosi toshgan. qadimgi misrliklar tabiatning shu uch hodisasiga (quyoshning yozgi tik turishi, siriusning chiqishi va nilning toshqini) ko‘ra yilni hisoblaganlar. chunki nil toshqinining boshlanishi misrliklarning xo‘jalik hayotida katta ahamiyatga ega edi. ayniqsa boshoqli ekinlarning hosili shunga bog‘liq edi. demak, quyosh, nil va sirius qadimgi misrliklarning kalendari vazifasini o‘tagan edi. nil daryosining …

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kalendarlar"

mavzu: sharqda qoʻllanilgan oy kalendarlari reja 1. «kalendar» atamasining paydo bo‘lishi. zamonaviy kalendarlar 2. kalendarlar va ularning turlari. quyosh, oy, oy-quyosh kalendarlari. 3. misr, mesopatamiya, hindiston, xitoy kalendarlari. «kalendar» atamasining paydo bo‘lishi. zamonaviy kalendarlar kalendar (lot. calendarium — qarz daftari), taqvim — yil, oy, hafta va kunlar hisoblashni yuritish tizimi. kalendar so‘zi lotincha “kalendarium” so‘zidan olingan bo‘lib, qarz kitobi ma’nosini anglatadi. qadimda rimda qarzdorlar oyning birinchi kuni qarzlarining foizlarini to‘laganlar va bu “kalenda”ga qayd qilib borilgan, qarzdorlar qarz foizlarini oyning birinchi kunida to‘laganlar. kalendar - kecha kunduzlar hisobi tizimidir. sutka katta davrlarni o‘lchash uchun kichiklik qiladi. qadimdan inso...

This file contains 13 pages in DOC format (159.0 KB). To download "kalendarlar", click the Telegram button on the left.

Tags: kalendarlar DOC 13 pages Free download Telegram