iqtisodiy terminlar

DOCX 15 pages 54,8 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklash

Hajmi 54,8 KB

Fayl turi DOCX

Pages 15

Updated Dek 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

mavzu: matndagi termin va iboralarning ma'nosini izohlash. umumxalq leksikasiga kirgan iqtisodiy terminlar. reja: 1. terminlarning struktur tuzilishi. 1. sodda terminlarning xususiyatlari. 1. yasama terminlar. 1. qo’shma terminlar. 1. birikmali terminlar. terminologiyaga bag`ishlangan ishlarning barchasida u yoki bu sohaning muayyan tushunchalarini anglatadigan, asosan, nominativ funksiyani bajaradigan birliklar termin hisoblanadi deb qaraladi. hozirgi vaqtda terminologiya masalasining o`sib borishi, bir tomondan ilm-fan, qishloq xoʻjaligi, iqtisodiyotning dinamik rivojlanishi tufayli yangi tushunchalarning ko`payib borilishi deb qaralsa, ikkinchi tomondan, terminlarning shakllanish jarayoni rivojlanishi va funksiyasi kabi masalalarni chuqurroq o`rganilishi zarurligi bilan izohlanadi. adabiyotlar taxlili va metodologiya. terminologik tizimilarning boyib borish yoʻllari har xil boʻlib, uning asosiysi so`z yasashdir. umumadabiy tildan farqli oʻlaroq, terminlarni yasalishida, asosan, quyidagi uch xil usuldan foydalaniladi:1.semantik 2.morfologik 3.sintaktik o`zbek tilshunosligida so`z ma`nosining o`zgarishi, ma`noning ko`chishi, polisemantik so`zlarning ba‟zi ma`nolari orasidagi bog`lanish uzilib, ayrimlarining maxsuslanishi orqali yangi so`zning hosil bo`lishi semantik yoki leksik-semantik yo`l bilan yasash deb yuritiladi. ma‟lumki, tilda so`zlarning ma`nolari har …

2 / 15

o`zbekcha yoki o`zbek tilida avvaldan ishlatilib kelingan arabcha va fors-tojikcha so`zlarni yangi, iqtisodiy ma`noda qo`llashdan iboratdir. o`zbek tilida nashr etilgan iqtisodga oid darsliklar, o`quv qo`llanmalar, terminologik hamda izohli lug`atlar va boshqa manbalardan to`plangan misollarni tahlil qilib chiqib, o`zbek tili leksikasining qator qatlamlaridan olingan leksik birliklar iqtisodiy terminlarga aylanganligining guvohi bo`lamiz. bu o`rinda mazkur so`zlarning ma`nosi o`zgargan yoki ko`chma ma`noda qo`llangan. o`zbek iqtisodiy terminlarning ma‟lum qismini tashkil qiluvchi bunday birikma terminlar boshqa sohalarda bo`lganidek, tushunchalarni mantiqan to`g`ri, mazmunan va grammatik jihatdan to`g`ri ifodalashda birikmaning semantik transformatsiyaga uchragan ikkinchi qismining ahamiyati kattadir. shu narsa ayon bo`ldiki, iqtisodiyot terminologiyasida butun nomini anglatuvchi terminlarga qaraganda, uning qismlarini anglatuvchi terminlar kamroq ekan. ma‟lumki, muayyan terminologik tizim yoxud umumiste‟moldagi ma`nosi ko`chirilgan leksemalar boshqa sohaning “mulki”ga aylanar ekan yakka holatda ham, ma‟lum so`zlar qurshovida (ya‟ni birikma tarkibida) ham shu sohaga doir tushunchalarni ifodalay oladi. masalan, shunday bir tushunchani olib ko`raylik: “qimmatbaho qog`ozlar, valyuta, tovar narxining pasayishidan foydalanuvchi …

3 / 15

ini bajarib kelishi mumkin. masalan: chorak reja, normativ qiymat, differentsial renta, yig`ma ko`rsatkich, ish haqi darajasi, daromadning qoldig`i, iqtisodiy integratsiya, bozor hajmi, nisbiy daraja, narx darajasi, foyda miqdori, qiymat o`lchovi, bo`linma, qiymat solig`i. 2. texnika vositalari va ularning qismlari hamda atributlarini anglatuvchi terminlar. masalan: amortizatsiya fondi, mashinalashgan hisob, kreditning elastikligi, talabning egiluvchanligi, bozor mexanizmi. moliyaviy mexanizm har bir soha va bo`g`inlar bir butun yaxlitlikning tarkibiy qismi hisoblanadi. 3. fizikaviy terminlar bilan aloqador so`zlar iqtisod termini vazifasini bajarib kelishi mumkin. masalan: bozor muvozanati, mehnat sig`imi, kapital sig`im, nisbiy daraja, pul massasi, tebranuvchi talab, o`zgaruvchan xarajat, doimiy xarajat, o`zgaruvchan narx, mutloq daraja, talabning egiluvchanligi, fond sig`imi. 4. qishloq xo`jaligi va uning atributlarini anglatuvchi terminlar: agrar krizis, sohibkorlik, qiymatning o`sishi, tovar xo`jaligi, o`sim, qarz o`simi, undirilgan pul, pul undirish, unumsiz chiqim, unumsiz xarajat, undiriladigan soliq, iqtisodiy o`sish, talabni o`stirish, agrobiznes, agrosanoat. 5. ijtimoiy fanlar va ularning atributlarini anglatuvchi terminlar. masalan: moliya oligarxiyasi, qadrli …

4 / 15

birliklarning ma`nosini ko`chirish yo`li bilan ko`plab terminlar hosil qilinganini yaqqol tasdiqlaydi. bu jarayonda metaforaning o`xshatish prinsipi muhim rol o`ynaydi. turkiy tillarda leksemalar hosil qilishning keng tarqalgan yo`llaridan biri affikslar orqali so`z yasashdir. bu usulning terminlar yasash ko`lami keyingi davrlarda yanada kengaydi, terminologik tizimga mansub terminlarning ayni shu usul bilan yasalayotganligi shundan dalolat beradi. terminologiyaga oid tadqiqotlardan ma‟lum bo`lishicha, biror terminologik tizimda affiksatsiya usuli bilan terminlar yasash bir qadar faol bo`lsa, boshqasida esa kammahsuldir. masalan, o`zbek tilining texnika, musiqashunoslik, terminologiyalarida termin yasashda ko`plab affikslar ishtirok etgani holda, kasalliklar, dorishunoslik, ximiya terminologiyalarida termin yasovchi affikslarning miqdori ancha cheklangan. hozirgi bosqichda iqtisodiyot sohasida qo`llanayotgan tub terminlarning soni yuzdan ortiqdir. bular jumlasiga asli o`zbekcha (ba‟zilari umumturkiy) yoki o`zlashma (ular o`zi doir tilda yasama yoki qo`shma bo`lishidan qat‟iy nazar, o`zbek tilida morfematik qismlarga ajratilmasligi tufayli tub maqomini oladi)terminlar kiradi. mana shunday tub, ya‟ni noyasama iqtisodiy terminlar sirasiga quyidagilarni misol qilib keltirish mumkin: garov, ish, buyum, …

5 / 15

alda, turli kategoriyalarga oid shaxs nomlarini yasab keladi. iqtisodiy terminologik tizimida ham u iqtisodning biror sohasida ish olib boruvchi shaxs ma`nosidagi ko`plab terminlarni yasab keladi: iqtisodchi, xazinachi, saralovchi, ijarachi, iste‟molchi, soliqchi, ta‟minlovchi, pudratchi, sanoatchi, hisobchi, nazoratchi, moliyachi, omonatchi, raqobatchi, buyurtmachi, kafolatlovchi va boshqalar. 2. -ma affiksi o`zbek tilida xilma-xil ma`noni ifodalovchi leksemalar yasaydi. uning ayrimlari terminologik tizimlarda birmuncha faol ekanligini qator ilmiy ishlar misolida ko`rish mumkin. bu affiks yordamida, garchi kam miqdorda bo`lsa ham, har holda ayrim iqtisodiy terminlar yasalganki, quyidagi misollar fikrimizni tasdiqlay oladi: g`amlama, ustama, uyushma, birlashma, tuzilma, buyurtma, bo`linma, undirma va boshqalar. 3. -kor affiksi ishtirokida: mazkur affiks asosdan anglashilgan narsa-predmetni yetishtirish bilan shug`ullanuvchi shaxs otini yasasa (paxtakor, g`allakor kabi), iqtisodiy terminologik tizimda mavhum otlarga qo`shilib, ulardan anglashilgan ish-harakat bilan shug`ullanuvchi shaxs oti yasaydi: chorakor, tadbirkor, tejamkor, sohibkor va boshqalar. 4. -dor affiksi ishtirokida: bu affiks asosdan anglashilgan narsa-predmetga ega bo`lgan shaxs nomini hosil qiladi. masalan, mulkdor, …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

To'liq yuklab olish

About "iqtisodiy terminlar"

mavzu: matndagi termin va iboralarning ma'nosini izohlash. umumxalq leksikasiga kirgan iqtisodiy terminlar. reja: 1. terminlarning struktur tuzilishi. 1. sodda terminlarning xususiyatlari. 1. yasama terminlar. 1. qo’shma terminlar. 1. birikmali terminlar. terminologiyaga bag`ishlangan ishlarning barchasida u yoki bu sohaning muayyan tushunchalarini anglatadigan, asosan, nominativ funksiyani bajaradigan birliklar termin hisoblanadi deb qaraladi. hozirgi vaqtda terminologiya masalasining o`sib borishi, bir tomondan ilm-fan, qishloq xoʻjaligi, iqtisodiyotning dinamik rivojlanishi tufayli yangi tushunchalarning ko`payib borilishi deb qaralsa, ikkinchi tomondan, terminlarning shakllanish jarayoni rivojlanishi va funksiyasi kabi masalalarni chuqurroq o`rganilishi zarurligi bilan izohlanadi. adab...

This file contains 15 pages in DOCX format (54,8 KB). To download "iqtisodiy terminlar", click the Telegram button on the left.

Tags: iqtisodiy terminlar DOCX 15 pages Free download Telegram