o‘zbek tili tarixi

PPTX 21 стр. 244,9 КБ Бесплатная загрузка

21 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 244,9 КБ

Тип файла PPTX

Страницы 21

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 21

o‘zbek tili tarixi mavzu: xv – xix asrlar o’rtasida lug’atchhilik tuzuvchhilar: jumayeva iroda allamuratova jannat o‘zbek tili tarixi mavzu: xv – xx asrlar o‘rtasida lug‘atchilik reja: 1. lug’atchilikka doir asarlar; 2.lug’atlarning o’ziga xos xususiyatlari; turli davrlarda yaratilgan asarlar farqi va umumiy xulosalar. buyuk mutafakkir shoir navoiy oʼzining lugʼatchilik va gram- matika sohasidagi yarim asrlik tajribasini “muhokamatul lugʼatayn asarida umumlashtirdi. unda oʼzbek va fors-tojik tillarini lugʼatlarini qiyoslab oʼzbek tilining ustunliklarini koʼrsatdi. navoiy davrida va undan keyin uning asarlari tili haqida bir qancha lugʼatlar va grammatikalar tuzildi. shunday lugʼatlardan biri аloyi binni muhibiy (1560) tomonidan tuzilgan “аl-lugʼotun nazoiya va al-istishhodatul chigʼatoiya” (“navoiy lugʼati va chigʼatoy tili dalillari”) nomli asardir. bu lugʼat “bushqa” deb ham ataladi. ilmiy jamoatchilik oʼrtasida shu nom bilan mashhur boʼlgai bu lugʼatni 1869-yilda velyaminov-zernov nashr ettirdi. o‘zbek tilshunosligida lug‘atchilik ishi katta tarixga ega.navoiyning lug‘atchilik va grammatika sohasidagi yarim asrlik tajribasi "muhokamat-ul lug‘atayn”da umumlashdi. so‘ngra navoiy davrida va undan keyin …

2 / 21

ning eng yaxshi an’analaridan foydalangan. har bir so‘z haqida uch xil ma’lumot qoldirilgan: 1) so‘zning tovush tuzilishi;  2) uning ma’nosi; 3) grammatik xususiyati. undan so‘ng etimologik izoh o‘rin olan. masalan, adash so‘zining etimologiyasi haqida gapirilib, aslida addash bo‘lgani, keyinchalik bir “dol” tushib qolgani ta’kidlanadi lugʻatdan jami 854 soʻz oʻrin olgan.har bir soʻz oʻzining maʼnolari va shu maʼnolar tasdigʻi uchun keltirilgan misollar illyustratsiyalar bilan birga mustaqil maqolani tashkil qiladi,hamda qoʻlyozmada uning bosh so'z sifatida lugʻat matnidan ajratilib, qizil siyoh bilan bitilgan, baʼzan esa ustiga chiziq ham tortib qoʻyilgan.soʻzlar harakatlarsiz.lugʻatda soʻzlar birinchi harfi boʻyicha arab alifbosi tartibida keladi va har bir harf bilan boshlangan soʻzlar birgalikda "bob" deb ataladi. ilmiy jamoatchilik o‘rtasida asarning ilk so‘ziga soslanib, “abushqa” (keksa, qari) nomi bilan yuritilgan lug‘atning o‘ndan ortiq nusxalari ma’lum bo‘lib, ularning eng qadimgilari chet elda saqlanadi. lug‘atning 1552-yilda kitobat qilingan vena nusxasidan foto ko‘chirma olingan. shunga asoslanib, mazkur lug‘at xvi asr boshlarida tuzilgan …

3 / 21

nos so‘z ma’nosini bir so‘z bilan lo‘nda ifodalaydi. chunonchi, kökümtül leksemasi “ko‘m-ko‘k” deb izohlangan. ikkinchisida so‘z ma’nosi tushuntirish yo‘li bilan ochib berilgan: qïrav - qirag‘u demakdurki, savuq ayyomda gecha ila havodan еra dushar, еri ag‘arduri. asardagi leksemalar birinchi bo‘g‘indagi unlilarning xususiyatiga muvofiq uch bobga bo‘linadi. bunda unlilarning maxsus harflar bilan ifodalanishi yoki berilmasligi ahamiyatsiz. a. barovkov “abushqa”ni “badoye ul-lug‘at”ning qayta ishlangan varianti, - deb yozadi. bunda olim ularning biri-biriga yaqinligini nazarda tutadi. “аbushqa” lugʼatining qimmatli tomoni shundaki, chigʼatoycha turkcha deb atalgan bu asarda hammaga tushunarli boʼlmagan so’zlarning koʼchma maʼnolari va maʼno ottenkalari izohlanadi. shuning uchun u baʼzi soʼzlar semantikasini oʼrganishda ishonchli material bera oladi. xvii asrda tuzilgan fazlullaxonning lug‘ati o‘zbek tili tarixi uchun muhim qimmatga egadir. u turkcha lug‘at deb atalib, uch bobdan iboratdir. birinchi bobda fe’llardan hosil bo‘lgan otlar forschaga tarjima qilinadi. ikkinchi bobda esa turli xil fe’l formalari izohlanadi. uchinchi bob ot turkumi so‘zligini tashkil qiladi. fazlullaxon lug‘atida …

4 / 21

yning “kelurnoma” asaridir. uzbekcha-tojikcha hisoblangan bu lugʻat 15 bobdan iborat. bunda feʼllarning infinitiv formasi, otning bongʻ kelishik formasi va uning forscha tarjimasi beriladi. масалан: оkумаk—хандан, оkыптур—ханда аст, оkур—хаҳад ханд, оkубды— ханда буд, оkуйдур—миханд, оkумады—на хапд, оkумаптур— на ханда буд, оkумас—на хаҳад ханд, оkумайды—на ханда буд, оkумайдур—нама ханд,оkу-бихан, оkума—махан, оkурбиз— миханим ма каби. lugʻat bir necha fasllarga boʻlingan. har bir faslida hayotnkng turli sohalariga oid soʻzlarga ieoh beriladi. masalan, “osmon”, “er”, “qushlar” kabi fasllarda shularga tegishli soʻzlar izohlanadi. fath alixon qojariy lug‘atida (xix asr) 8000 dan ortiq so‘z- ga izoh berilib, uning uchdan ikki qismi navoiy asarlaridan olingan misollar bilan bezalgan. lug‘at to‘rt qismdan: so‘z boshi, chig‘atoycha-forscha lug‘at; “sangloh” lug‘atida berilmagan o‘n ikki so‘z izohi; navoiy asarlaridagi forscha so‘zlar lug‘atidan iborat. lug‘atda navoiy biografiyasi hamda geografik, tarixiy va etnografik ma'lumotlar ham bor. xv—xix asrlar davomida oʻzbek tili haqida yaratilgan lugʻatlar yuzasidan quyidagicha xulosaga kelish mumkin: hamma lugʻatlarning tilida janubiy turkiy dialektlarning …

5 / 21

chunki koʻpchilik shoir va yozuvchilar asarlarini navoiy va fuzuliyga ergashib yozdilar. ularning tili hamda uslubidan foydalandilar. 2. xvii asrdan xix asrning 60- yillarigacha boʻlgan davrdagi adabdy tilni jonli soʻzlashuv tiliga ,yaqinlashtirish uchun kurash tendendiyasi kuchli edi. bu tendensiya abulgʻozi va boburlardan boshlanib, ulardan soʻnggi soʻz san'atkorlari davom ettirdilar. 3. soʻnggi feodalizm davri oʻzbek adabiy tilida oʻzbek tili- ning dialektal xususiyatlari oʻz ifodasini topdi. abulgʻozida xorazm shevasi, turdida buxoro shevalari, gulxaniy va maxmur- da fargʻona shevalari xususiyatlari uchraydi. foydalanilgan adabiyotlar: “o’zbek adabiy tili tarixi” u. tursunov, b. o’rinboyev. toshkent, o’qituvchi. internet manbalari e’tiboringiz uchun rahmat image2.jpeg image1.jpg

Хотите читать дальше?

Скачайте все 21 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "o‘zbek tili tarixi"

o‘zbek tili tarixi mavzu: xv – xix asrlar o’rtasida lug’atchhilik tuzuvchhilar: jumayeva iroda allamuratova jannat o‘zbek tili tarixi mavzu: xv – xx asrlar o‘rtasida lug‘atchilik reja: 1. lug’atchilikka doir asarlar; 2.lug’atlarning o’ziga xos xususiyatlari; turli davrlarda yaratilgan asarlar farqi va umumiy xulosalar. buyuk mutafakkir shoir navoiy oʼzining lugʼatchilik va gram- matika sohasidagi yarim asrlik tajribasini “muhokamatul lugʼatayn asarida umumlashtirdi. unda oʼzbek va fors-tojik tillarini lugʼatlarini qiyoslab oʼzbek tilining ustunliklarini koʼrsatdi. navoiy davrida va undan keyin uning asarlari tili haqida bir qancha lugʼatlar va grammatikalar tuzildi. shunday lugʼatlardan biri аloyi binni muhibiy (1560) tomonidan tuzilgan “аl-lugʼotun nazoiya va al-istishhodatul chigʼatoiya”...

Этот файл содержит 21 стр. в формате PPTX (244,9 КБ). Чтобы скачать "o‘zbek tili tarixi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: o‘zbek tili tarixi PPTX 21 стр. Бесплатная загрузка Telegram