son so‘z turkumi

PPTX 48 стр. 822,1 КБ Бесплатная загрузка

48 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 822,1 КБ

Тип файла PPTX

Страницы 48

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 48

o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi mirzo ulug’bek nomidagi o’zbekiston milliy univesiteti men sevgan asar. badiiy tasvir vositalari. bajardi: xorijiy f o‘zbekiston milliy universiteti o‘zbek filologiyasi fakulteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi fan: hozirgi o‘zbek tili 9-ma’ruza: son so‘z turkumi sifatli, qulay, doimiy! mavzu rejasi: son so‘z turkumi ugm si sonning ko‘makchi morfemalari son lgm lari kalit so‘zlar: son, son yasalishi, lgm lari, tarixiy sonlar son so`z turkumi sanaluvchi predmetlarning miqdorini, son-sanog‘ini, tartibini bildirgan so‘z turkumlari son deyiladi. sonlar necha? qancha, nechta? nechanchi? so‘roqlariga javob bo‘ladi: o‘n, ikki, besh; o‘nta kitob, o‘ninchi sinf, o‘ntadan olma, uchala kishi hozirgi o‘zbek tilida predmetning miqdorini, son-sanog‘ini ifodalash uchun ko‘proq yigirma uchta sondan foydalaniladi. bulardan to‘qqiztasi birlik sonlar: bir, ikki, uch, to‘rt, besh, olti, yetti, sakkiz, to‘qqiz; to‘qqiztasi o‘nlik sonlar: o‘n, yigirma, o‘ttiz, qirq, ellik, oltmish, yetmish, sakson, to‘qson; beshtasi yuzlik, minglik va yuqori sonlarni bildiradi: yuz, ming, million, milliard... bu sonlarning barchasi miqdorga …

2 / 48

. qora 5. ko`k 6. yashil yetti. olov rang qadimgi va o`rta asr ta‘lim tizimida ongni va mantiqni yuksaltiruvchi yetti fan mavjud edi. ushbu fanlarni qadimgi yunon mutafakkirlari komillikka eltuvchi yo‗l deya ta‘riflaganlar: 1. grammatika 2. mantiq 3. ritorika 4. geometriya 5. arifmetika 6. astronomiya 7. musiqa eski turkiy tilda “sanoq”ni saqïš deyilgan. bitiglarda san saqïš atamasi ham uchraydi, bu “son sanog‘i, hisob” ma’nosini bildiradi. bu so‘z ayrim joy otlari tarkibida hozir ham uchrab qoladi. masalan, toshkentning eski shaharida saqïčman degan mahalla bor. ushbu toponim shunday yasalgan: saqïš (sanoq) so‘zidagi [š] tovushi [č] ga aylangan; -man – kishi oti yasovchi qo‘shimchadir. chog‘ishtiring, hozirgi o‘zb.: taparman-tutarman. yoki turkchada: öğretmen – “o‘qituvchi”. demak, saqïčman (<saqïšman) so‘zi “sanoqchi, hisobchi” degan ma’noni bildiradi. o‘tmishda bu so‘z lavozimlardan birini anglatar edi. chamasi, xon saroyida yoki davlat idoralarida hisob-kitob ishlari bilan shug‘ullanuvchi kishi shu mahallada yashagan, mahallaning oti ham shundan kelib chiqqan bo‘lishi kerak. iii. sonlar …

3 / 48

‘rtinchi... kabi. bunlarg‘a ≪sara son≫ deymiz. 2. ko‘brak narsani baravar ulashkanda aytilaturg‘an (so‘zlar) biror tangadan, ikishar qalamdan, uchar daftar, beshar kitob... kabi. bunga ≪ulush son≫ deymiz. ko‘rinadirkim ≪ulush son≫ning sanalmishg‘a ≪dan — dan≫ ham qo‘shmoq mumkin bo`ladir. 3. birtadan kitob, beshtadan daftar, yigirmatadan oltin deganimizda bo‘lg‘an birtadan, beshtadan, yigirmatadan sonlari ≪ulush son≫ bo‘ladir. 4. ko‘b narsa — ko‘b kishining chin sonlarin onglatmay chamalabg‘ina aytmakchi bo‘lg‘anda ≪chama son≫ ishlatiladir: o‘nlab kitob, yuzlab kishi, yigirmalab bola kabi. 5. iki ≪sanoq≫ni birga qo‘shib aytganda ham ≪chama son≫ bo‘ladir: iki-uch talaba, o‘n-o‘n besh shahar, yigirma-o‘ttiz o y kabi. bu turli chama sondag‘i iki sanoqning orasig‘a chiziq qo‘ymoq kerakdir. 6. sanoqlaming ketlariga ≪ov — av≫ qo‘shilib yasalg‘an sonlarg‘a ≪sanalmishsiz≫ son deymiz. chunki bu turli sonlardan keyin sanalmishlari aytilmay qoladir: birov keldi, unlarmuchov bordilar, bolalaming oltovini ko ‘rdim kabi. iki, olti kabi oxirida ≪i — i≫ bo‘lg‘an sonlarg‘a ≪ov — av≫ qo‘shilg‘anda ≪i— i≫ tovishlari tushub …

4 / 48

almishlari bo‘ladir. birinchidan yettinchigacha raqamlar bilan ko‘rsatilgan sonlaming o‘zlariga-da, sanalmishlarig‘a-da ko‘blik belgisi bo‘lg‘an ≪lar — lar≫ qo‘shilmaydir. yettinchi, sakkizinchi raqamlar bilan ko‘rsatilg‘an sonlarg‘a ham ≪lar — lar≫ qo‘shilsa ham bo‘ladir: bolalaming uchovini ko‘rdim deganimiz kabi, bolalaming uchovlarini ko‘rdim demak mumkundir. unlarning uchalasi keldi deganimiz kabi, unlarning uchalalari keldilar demak ham mumkundir. to‘quzinchi raqam bilan ko‘rsati!gan <<oshirma son≫ning sanalmishig‘a ≪lar — lar≫ qo‘shilsa ham bo`ladir: yuz minglarcha odam, yuz minglarcha odamlar deganda ikisi birdir. o‘ninchi raqam bilan ko‘rsatilgan ≪o`lchov soni≫ning o‘ziga-da ≪sanalmish≫g‘a-da ≪lar — lar≫ qo‘shilmaydir. hozirgi o‘zbek tilida qo‘shma son tarkibiy qismlarining qat’iy joylashish o‘rni bor: yuzgacha bo‘lgan sonlardan oldin katta son, undan so‘ng kichik son keladi. masalan, o‘n bir, o‘ttiz besh kabi. yuzlikdan keyingi sonlarda birlik va o‘nlik sonlar ulardan oldin kelishi ham, keyin kelishi ham mumkin. birlik va o‘nlik sonlar yuzlik, minglik sonlarning qayerida kelishiga ko‘ra ma’no juda kuchli farqlanadi: birlik va o‘nlik sonlar, yuzlik va undan ortiq …

5 / 48

chi so‘zlarni o‘ziga tobe qilib kelmaydi; 3) sonlar ot oldida aniqlovchi bo’lib kelganda, u bilan birikib yaxlit bir bo’lak vazifasini bajaradi: uch dugona kelishayapti. 4) son va sifat aniqlovchi bo’lib kelganda, oldin son keyin sifat keladi: ikkita chiroyli ko’ylak. 5) sonlar gapda ko‘pincha aniqlovchi va kesim vazifasida keladi: beshta qalam oldi. maqsadimiz bitta. son otlashish xususiyatiga ega. birinchi kishini chaqir – birinchisini chaqir. bunda otga xos lug`aviy va sintaktik shaklni hamda uning sintaktik vazifasini qabul qiladi: o`ninchisini, o`ninchigacha. otga xos shakl yasovchi qo`shimcha sonning hamma turiga ham birday qo`shila olmaydi: o`nlarcha(ni), uchala(ga) sonlar otga ko`chishi ham mumkin: yetti, qirq, yigirma, to`qqiz-to`qqiz kabi marosim oti sonda shakldoshlik, ma’nodoshlik, ko`p ma’nolilik hodisasi mavjud. shakldoshlik: ba’zi son boshqa turkum so`zi bilan omonim bo`ladi: uch(son) – uch(fe’l), qirq(son) – qirq(fe’l). urug` nomini bildiruvchi qirq, yuz, ming kabi otga ko`chgan so`z shu shakldagi songa omonim bo`ladi. ma’nodoshlik: bu hodisa kam uchraydi. ba’zan bir soni o`rnida …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 48 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "son so‘z turkumi"

o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi mirzo ulug’bek nomidagi o’zbekiston milliy univesiteti men sevgan asar. badiiy tasvir vositalari. bajardi: xorijiy f o‘zbekiston milliy universiteti o‘zbek filologiyasi fakulteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi fan: hozirgi o‘zbek tili 9-ma’ruza: son so‘z turkumi sifatli, qulay, doimiy! mavzu rejasi: son so‘z turkumi ugm si sonning ko‘makchi morfemalari son lgm lari kalit so‘zlar: son, son yasalishi, lgm lari, tarixiy sonlar son so`z turkumi sanaluvchi predmetlarning miqdorini, son-sanog‘ini, tartibini bildirgan so‘z turkumlari son deyiladi. sonlar necha? qancha, nechta? nechanchi? so‘roqlariga javob bo‘ladi: o‘n, ikki, besh; o‘nta kitob, o‘ninchi sinf, o‘ntadan olma, uchala kishi hozirgi o‘zbek tilida predmetning miqdorini, son...

Этот файл содержит 48 стр. в формате PPTX (822,1 КБ). Чтобы скачать "son so‘z turkumi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: son so‘z turkumi PPTX 48 стр. Бесплатная загрузка Telegram