o’zbek tilshunosligida morfema va qo’shimcha munosabatlar

DOCX 52 pages 96.9 KB Free download

52 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 96.9 KB

File type DOCX

Pages 52

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 52

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi __universiteti ro’yxatga olindi №__________ ro’yxatga olindi №__________ “_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y. “___________________________ “ kafedrasi “_____________________________ “ fanidan kurs ishi mavzu:________________ bajardi:_________________________________ tekshirdi:_______________________________ ______________ - 20___ o’zbek tilshunosligida morfema va qo’shimcha munosabatlar mundarija reja: 2 krish 3 i bob morfema va uning xususiyatlari………………………………… o’zbek tili morfemikasining dolzarb muammolari o‘zbek tili morfonologiyasi tilshunoslikningalohida bo‘limi sifatida 7 ii bob morfonologiyaning o‘rganish ob’ekti 15 morfonologiya birligi morfonema va subforma haqida 15 so’zlar tarkibidagi affiksal morfemalarning vazifasiga 22 xulosa 28 foydalanilgan adabiyotlar 37 1 krish morfologik almashinish, o‘z-o‘zidan, fonetika bo‘limida o‘rganilmaydi.chunki bu yerda hech qanday fonetik hodisa yo‘q. shuning uchun, avvalo, yuqoridagi fonetik almashinishning xarakterli xususiyatlariga alohida e’tibor berish, uning tilshunoslikning qaysi bo‘limi tekshirish ob’ekti bo‘lishi kerakligini aniqlash lozim. tovush almashinuvi uzoq vaqtlardan buyon lingvistlar tomonidan o‘rganib kelinadi. qiyosiy tilshunoslik o‘zining dastlabki taraqqiyot boschichidayoq tovush almashinuviga katta e’tibor berdi. ayniqsa, german tillari tadqiqotchilari mazkur masalani …

2 / 52

zlarida bir morfema ikki xil ifodalangan: vad – vod) faqat fonetik pozitsiya bilan bog‘liq bo‘lib, fonetik xarakter kasb etadi. ikkinchisida esa (gnat – gonyat, nesti – nosit, lezt – lazit) o‘zak morfemalar variantlari o‘zaro boshqacha munosabatdadir. bu o‘rinda variantlar fonetik pozitsiya bilan emas, balki grammatik (leksik, grammatik), so‘z yasalishi, leksik va boshqa shart- sharoitlar bilan izohlanadi. o‘z navbatida, almashinuvlarni ham turlarga bo‘lish lozimligini ta’kidlaydi. almashinuvda ma’lum grammatik pozitsiyada morfema ustiga qo‘yiladigan urg‘u, intonatsiya va boshqalar ham belgilovchi faktor bo‘lishi mumkin. yuqorida ko‘rsatilgan almashinuvlardan faqat birinchisi morfonologik almashinuv bo‘lib, u morfonologiyaning o‘rganish ob’ekti bo‘lishi kerakligini ko‘rsatadi. ikkinchi v.g.churgunova morfonologiya birligi sifatida morfonema bo‘lishini ma’qullaydi. uning fikricha, morfonema morfonologik sathning elementar birligidir. rus tilida u ko‘proq kuchli va kuchsiz plozitsiyadagi fonema qatorlarini o‘z ichiga oladi. demak, morfonema – real morfema (morf) komponenti sifatida qaraluvchi bir sinfdagi kuchli va kuchsiz fonemalar birligini aks ettiradigan birlik. shu bilan birga, u morfonologiyaning yuqori birligi sifatida …

3 / 52

lardan so‘z qurilgan bo‘lardi. ammo til sun’iy qurilma emas, u ko‘p asrlik tarixga ega. tarixiy taraqqiyot jarayonida uning ayrim elementlari morfonem qurilmasini saqlagan holda ma’nosini yo‘qotadi. mazmun plani nuqtai nazaridan ajralmaydigan bu morfonem qator morfonologik strukturaning boshqa elementi bilan o‘z aloqasini saqlagan holda morfonologik nuqtai nazardan bo‘laklarga ajralishi mumkin. ana shunday birliklar submorf (yoki fonomorf) deb nomlanadi». yaqin yillargacha hind-ovrupo tillarida unlilar almashinuvi (ablaut) fonetik hodisa hisoblanib kelindi. bunday qarash, ayniqsa, yosh grammatikachilarmaktabiga (k.brugman, g.xirt va h.k.) xosdir. ablautga fonetik hodisa sifatida qarash hozir ham ayrim tilshunoslar asarlarida, ayniqsa, slavyan tilshunosligida keng tarqalgan.1 tovush almashinuvlariga bunday qarashni a.a.reformatskiy haqli ravishda keskin tanqid qildi.2 tilshunoslik tarixida tovush almashinuvi nazariyasining ishlanishida boduen de kurtene va n.v.krushevskiy alohida o‘rin egallaydi. ular birinchi bo‘lib tilshunoslik tarixida tovush o‘zgarishlari va almashinuvlarini bir-biridan farqlab o‘rgandilar. i.a.boduen de kurtene tildagi barcha tovush almashinuvlarini ikki kategoriyaga bo‘ladi: kombinator xoslangan alternatsiyalar; traditsiyaga asoslangan alternatsiyalar. u birinchi tipdagi alternatsiyalarni fonetikaga, …

4 / 52

kurtene asarlari tilshunoslikda fonetika va morfologiya oralig‘ida yangi bo‘limning ajralib chiqishiga turtki berdi. uning g‘oyalariga tayanib n.s.trubetskoy morfonologiya (fonomorfologiya)nazariyasiga asos soldi. e.a.makayev va ye.s.kubryakova haqli ravishda ta’kidlaganlaridek, i.a.boduen de kurtene ham, n.v.krushevskiy ham mazkur sohadagi izlanish natijalarini bir nazariya doirasida umumlashtirmadilar. tilshunoslikning yangi bo‘limi – morfonologiyaning haqiqiy yaratuvchisi n.s.trubetskoy bo‘ldi. n.s.trubetskoy ma’lum bir tilning fonologik vositalarini morfologik nuqtai nazardan o‘rganishni morfonologiya ob’ekti hisoblaydi. uning fikricha, faqat som va hind-ovrupo tillari grammatikasidagina emas, balki barcha tillar grammatikasida fonologiya va morfologiya oralig‘ida ularni bog‘lab turuvchi «ko‘prik» sifatida morfonologiya faxriy o‘rin olishi kerak. morfologiyaga ega bo‘lmagan tillar morfonologiyaga ham ega bo‘lmaydi. morfonologiya har bir tilning o‘ziga xos xususiyatlari haqida ma’lumot beradi. morfonologiya nuqtai nazaridan qaralgan ayrim til tiplarini esa dunyo tillarining ratsional tipologiyasida guruhlarga ajratish ancha qulay. tillar o’zarо grammatik хususiyatlariga ko’ra ham tasniflanadi. masalan, o’zbеk tilida kеsimning gap markazi sifatida bоshqa barcha bo’laklarni o’z atrоfida uyushtirishi, eganing fakultativligi, sifatlоvchining sifatlanmishdan оldin kеlishi, …

5 / 52

morfemikasining dolzarb muammolari. grammatika ko’plab tilshunоslik atamalari kabi ikki ma’nоli (bu esa tеrminlar bir ma’nоli bo’ladi dеgan da’vоlarning unchalik ham to’g’ri emasligini ko’rsatadi)dir. bir ma’nоsida tilning grammatik qurilishi tushunilsa, ikkinchi ma’nоsida tilshunоslikning shu grammatik qurilishni o’rganuvchi sоhasi anglashiladi. dеmak, u so’z va gapning fоrmal-grammatik tоmоnlarini – so’z o’zgarishlarini, sintaktik birliklar va ularning turli ko’rinishlarini, strukturasini va hоsil qiluvchi vоsitalarini, shuningdеk, ifоdalaydigan grammatik ma’nоlarini o’rganadi. tilning o’ziga хоsligi fоnеtik, lеksik, grammatik strukturalarning yaхlitligidan ibоrat. ular bir-biridan ajralgan hоlda emas, yaхlit sistеma sifatida mavjuddir. bu yaхlitlikni zоhiriy va bоtiniy tushunish mumkin. yaхlitlikning zоhiriy alоmati tоvushlarning so’z va qo’shimchalarni, so’zlarning gap va so’z birikmalarini tashkil etishida namоyon bo’ladi. yaхlitlikning bоtiniy idrоkida fоnеtik оmilning qo’shimcha, so’z, so’z birikmalari ma’nоlarini, lеksik оmilning shu tarzda fоnеtik, grammatik, grammatik оmilning fоnеtik va lеksik hоdisalarni farqlashi va nutqqa оlib chiqishi kabi bir qarashda ko’zga tashlanmaydigan hоlatlar e’tibоrga оlinadi. grammatika оngda nutqiy qo’llanishga shay turgan lеksеmalarni grammatik vоsitalar bilan …

Want to read more?

Download all 52 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o’zbek tilshunosligida morfema va qo’shimcha munosabatlar"

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi __universiteti ro’yxatga olindi №__________ ro’yxatga olindi №__________ “_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y. “___________________________ “ kafedrasi “_____________________________ “ fanidan kurs ishi mavzu:________________ bajardi:_________________________________ tekshirdi:_______________________________ ______________ - 20___ o’zbek tilshunosligida morfema va qo’shimcha munosabatlar mundarija reja: 2 krish 3 i bob morfema va uning xususiyatlari………………………………… o’zbek tili morfemikasining dolzarb muammolari o‘zbek tili morfonologiyasi tilshunoslikningalohida bo‘limi sifatida 7 ii bob morfonologiyaning o‘rganish ob’ekti 15 morfonologiya birligi morfonema va subforma haqida 15 so’zlar tarkibidagi affiksal mo...

This file contains 52 pages in DOCX format (96.9 KB). To download "o’zbek tilshunosligida morfema va qo’shimcha munosabatlar", click the Telegram button on the left.

Tags: o’zbek tilshunosligida morfema … DOCX 52 pages Free download Telegram