fe’lning ta’rifi va leksik-grammatik xususiyatlari

DOCX 13 pages 27.6 KB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 27.6 KB

File type DOCX

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

12-ma’ruza. fe'l – so’z turkumi, uning leksik-grammatik xususiyatlari reja: 1. fe’lning ta’rifi va leksik-grammatik xususiyatlari 2. fe’lning ma’no guruhlari 3. bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llar 4. o’timli va o’timsiz fe’llar 5. fe’l nisbatlari 6. fe’lning vazifa shakllari. 7. fe’l mayllari 8. fe’l zamonlari 9. fe’lning tuslanishi 10. fe’lning yasalishi 11. fe’lning tuzulish jihatdan turlari tayanch so’z va iboralar: fe’l so’z turkumi, bo’lishli fe’llar, bo’lishsiz fe’llar, o’timli fe’llar, o’timsiz fe’llar, fe’l nisbatlari, aniq nisbat, o’zlik nisbat, majhul nisbat,birgalik nisbat, ortirma nisbat, fe’lning vazifa shakllari,sof fe’l shakl,harakat nomi shakli,sifatdosh shakli,ravishdosh shakli, fe’l mayllari, fe’l zamonlari,fe’lning tuslanishi, fe’lning yasalishi, fe’lning tuzulish jihatdan turlari fe’lning ta’rifi va leksik-grammatik xususiyatlari predmetning harakatini bildirib, nima qilmoq? nima bo‘lmoq? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlar fe‘l deyiladi (qolgan so‘roqlar shu so‘roqlardan hosil bo‘ladi: nima qildi? nima qilgan? va h.). fe’llarning morfologik xususiyatlari: 1) bo‘lishli va bo‘lishsiz shakllarga ega: bordi, bormadi; 2) o‘timli-o‘timsizlik xususiyatlariga ega: o‘qidi (o‘timli), keldi (o‘timsiz); 3) nisbat, …

2 / 13

lug‘aviy (leksik) jihatdan quyidagi ma’no guruhlariga bo‘linadi: 1. yurish-harakat fe’llari: yurmoq, yugurmoq, chiqmoq, bormoq, qimirlamoq, yelmoq, sudralmoq, sakramoq, uchmoq, o‘tmoq va h. 2. nutq fe’llari: gapirmoq, pichirlamoq, demoq, so‘zlamoq, so‘ramoq, yalinmoq, o‘tinmoq, yolvormoq, vaysamoq, surishtirmoq, baqirmoq, o‘shqirmoq, ming‘irlamoq, to‘ng‘illamoq, aytmoq va h. 3. tafakkur fe’llari: o‘ylamoq, fikrlamoq, xayol qilmoq, tasavvur qilmoq, hukm chiqarmoq, o‘yga botmoq,ko‘z oldiga keltirmoq, gavdalantirmoq, fikr qilmoq va h. 4. natijali faoliyat fe’llari: chizmoq, yozmoq, yasamoq, qurmoq, yaratmoq, bino qilmoq, asos solmoq, bo‘yamoq, tozalamoq, yiqmoq, yemoq, artmoq, sayqal bermoq, o‘chirmoq, nobud qilmoq va h. 5. holat fe’llari: uxlamoq, kulmoq, yig‘lamoq, tirjaymoq, dam olmoq, shoshmoq, isimoq, qizarmoq, semirmoq, shishmoq, ranjimoq, xursand bo‘lmoq, xandon urmoq, dahshatlanmoq, shod bo‘lmoq, og‘rinmoq va h. diqqat! ayrim darsliklarda fe’llar ma’no jihatdan to‘rt guruhga bo‘linadi: 1) nutqiy faoliyat fe’llari; 2) aqliy faoliyat fe’llari; 3) jismoniy faoliyat fe’llari; 4) holat fe’llari. bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llar b o‘ l i sh l i fe’llar bajarilgan, bajarilayotgan …

3 / 13

ning bajaruvchisi (sub’ekti) deb ataladi, harakat o‘tgan narsa yoki shaxs ob’ekt deb ataladi. bajaruvchining harakat va holat jarayonida qay darajada qatnashishini ifodalovchi fe’l shakllari fe’lnisbati deyiladi (ayrim darsliklarda daraja deyiladi(10; 328). fe’l nisbatlari besh xil: 1.aniq nisbatdagi fe’llar harakatning ma’lum shaxs yoki predmet tomonidan bajarilishini bildiradi, ya’ni bu fe’llar ifodalagan harakat-holatning bajaruvchisi aniq bo‘ladi. aniq nisbatdagi fe’llarda maxsus nisbat qo‘shimchalari bo‘lmaydi: o‘qidi, kelyapti, bormoqchi. 2.o‘zliknisbatdagi fe’llar ish-harakatning boshqa buyumga o‘tmay, bajaruvchining o‘zida qolganini, o‘zi ustida bajarilganini anglatadi. bunday fe’llar, asosan, o‘timli fe’llarning unli bilan tugagan negiziga -n, -l,undosh bilan tugagan negiziga -in, -il qo‘shimchalarini qo‘shish bilan hosil qilinadi (bir-ikkita fe’lda –(i)sh qo‘shimchasi bilan yasalish bor: kerishdi, joylashdi): tarandi, sevindi, sudraldi. jonlanmoq, xo‘rsinmoq, odatlanmoq, harakatlanmoq, quvonmoq, seskanmoq, faxrlanmoq, zavqlanmoq, otlanmoq, afsuslanmoq fe’llari tarkibida -n ko‘rsatkichi mavjudligiga qaramasdan, bu fe’llar aniqlik nisbatida hisoblanadi, chunki ular tarkibidagi –n qo‘shimchasi ajaratilmaydi. yayra, qichqir, uxla, bor kabi fe’llardan o‘zlik nisbat yasalmaydi. 3.majhul nisbatdagi fe’llar ish-harakatning …

4 / 13

eladi (devoriy gazeta sanjar tomonidan tayyorlandi). majhul nisbat shakllari, ko‘pincha o‘timli fe’llardan yoki orttirma nisbat shaklidagi o‘timsiz fe’llardan yasaladi: kitobni o‘qidi – kitob o‘qildi; mashqni yozdirdi – mashq yozdirildi. 4. birgalik nisbatidagi fe’llar ish-harakatning bir necha shaxs yoki narsa-buyum tomonidan birgalikda bajarilganligini bildiradi va unli bilan tugagan negizga -sh, undosh bilan tugagan negizga -ish qo‘shimchasini qo‘shish bilan yasaladi: bunday fe’llar ish-harakatning bir necha shaxs yoki narsa tomonidan bajarilganligini yoki birgalik-ko‘plik ma’nolarini ifodalaydi: karim va ahmad maqola yozishdi. bolalar paxta terishdi. to‘qnashdi, o‘rtoqlashdi, ommalashdi, hazillashdi, go‘zallashdi, boqishdi, qarashdi (yordamlashdi), aytishdi, tortishdi (bahslashdi) fe’llari hozirgi o‘zbek tilida ajralmas holatga kelib qolganligi uchun aniqlik nisbatidadir. 5. orttirma nisbatdagi fe’llar ish-harakatning bajaruvchi ta’sirida boshqa biror shaxs yoki narsa-buyum vositasida bajarilganligini bildiradi va –t (asosan, unli bilan tugagan ko‘p bo‘g‘inli fe’llarga qo‘shiladi), -tir (jarangsiz undosh bilan tugagan bir bo‘g‘inli (kel fe’lidan tashqari), ko‘p bo‘g‘inli fe’llarning ko‘pchiligiga qo‘shiladi), -dir ( asosan, jarangli undosh bilan tugagan bir …

5 / 13

isbat qo‘shimchasi qo‘shilishi mumkin: yegiz - yegizdir, yozdir - yozdirtir. bunday fe’llarda orttirma nisbat ma’nosi kuchaytiriladi. fe’lning orttirma nisbati o‘zlik va birgalik nisbatdagi fe’llardan ham hosil qilinishi mumkin: yuvintir, yig‘ishtir.orttirma nisbatdagi fe’llardan birgalik va majhul nisbatdagi fe’llar hosil qilinishi mumkin: isitildi, yozdirishdi. orttirma nisbat qo‘shimchalari holat fe’llarini ko‘pincha natijali faoliyat fe’llariga aylantiradi: uxlamoq – uxlatmoq, kulmoq – kuldirmoq, yig‘lamoq – yig‘latmoq. majhul va o‘zlik nisbati qo‘shimchalari esa natijali faoliyat fe’llarini holat fe’llariga aylantiradi (19; 74): qurmoq – qurilmoq, bo‘yamoq – bo‘yanmoq, bukmoq – bukilmoq, yasamoq – yasanmoq. birdan ortiq nisbat qo‘shimchalarini olgan fe’llarning qaysi nisbatdaligi oxirgi nisbat qo‘shimchasiga qarab belgilanadi: yuvintirdi - orttirma nisbat, yuvintirildi - majhul nisbat, yuvintirishdi – birgalik nisbati. fe’lning vazifa shakllari. fe’lning gap ichida ma’lum sintaktik vazifani bajarishga xoslangan shakllari vazifa shakllari deb ataladi. bularga sof fe’l(kesimlik shakli), ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi kiradi 1.sof fe’l (kesimlik shakli) gap ichida fe’l-kesim vazifasini bajarishga moslashgan fe’l shaklidir.u yozyapti. …

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "fe’lning ta’rifi va leksik-grammatik xususiyatlari"

12-ma’ruza. fe'l – so’z turkumi, uning leksik-grammatik xususiyatlari reja: 1. fe’lning ta’rifi va leksik-grammatik xususiyatlari 2. fe’lning ma’no guruhlari 3. bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llar 4. o’timli va o’timsiz fe’llar 5. fe’l nisbatlari 6. fe’lning vazifa shakllari. 7. fe’l mayllari 8. fe’l zamonlari 9. fe’lning tuslanishi 10. fe’lning yasalishi 11. fe’lning tuzulish jihatdan turlari tayanch so’z va iboralar: fe’l so’z turkumi, bo’lishli fe’llar, bo’lishsiz fe’llar, o’timli fe’llar, o’timsiz fe’llar, fe’l nisbatlari, aniq nisbat, o’zlik nisbat, majhul nisbat,birgalik nisbat, ortirma nisbat, fe’lning vazifa shakllari,sof fe’l shakl,harakat nomi shakli,sifatdosh shakli,ravishdosh shakli, fe’l mayllari, fe’l zamonlari,fe’lning tuslanishi, fe’lning yasalishi, fe’lning tuzulish jihatdan t...

This file contains 13 pages in DOCX format (27.6 KB). To download "fe’lning ta’rifi va leksik-grammatik xususiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: fe’lning ta’rifi va leksik-gram… DOCX 13 pages Free download Telegram