chetdan changlanish usullari

DOC 9 pages 786.5 KB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 786.5 KB

File type DOC

Pages 9

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

10-mavzu: chetdan changlanish usullari. biotik changlanish (2 soat) reja: 1. zoofiliya. 2. nektar va nektardonlar. 3. gulning rangi va hushbo'y hidlari. yopiq urug'li o'simliklarning asosiy changlanish usullari – biotik hamda abiotik omillar yordamida amalga oshadi. biotik omillar yordamida changlanishga, asosan, hayvonlar yordamida changlanish usullari kiritiladi (yun. zoon–hayvon, filiya–muhabbat, do'stlik ma'nosini anglatadi). abiotik omillar yordamida changlanish usullari esa shamol va suv oqimlari yordamida amalga oshadi. aksariyat changlanish usullarining maxsus atamalari bo'lib, bu atamalarning ikkinchi qismiga –filiya qo'shimchasi qo'shiladi. zoofiliya – birinchi navbatda hasharotlar (entomofiliya) hamda qushlar (ornitofiliya), ko'rshapalaklar (xiropterofiliya) va boshqa hayvonlar yordamida changlanish usullaridir. hasharotlar faqatgina gul evolyutsiyasidagina emas, balki uning kelib chiqishida ham katta ahamiyatga ega bo'lgan. dastlabki yopiq urug'li o'simliklar, ehtimol, ikki jinsli gullarga ega bo'lgan, lekin ularda nektardonlar bo'lmagan. hashoratlarning gulga tashrifi esa ularning changlar bilan oziqlanishi asosida bo'lgan. yopiq urug'lilardagi ayrim jinslilik va shamol yordamida changlanish ikkilamchi, ya'ni keyinchalik paydo bo'lgan deb hisoblanadi. entomofiliyaning taraqqiy etishida …

2 / 9

r qo'ng'izlar bo'lgan bo'lsa, keyinchalik changlovchilar qatoriga pardaqanotli, qo'shqanotli va tangachaqanotli hasharotlar qo'shilgan. bunday o'zgarishlar gulli o'simliklarning bo'r davrida kuchli taraqqiy etishiga sababchi bo'lgan. shu vaqtdan boshlab entomofiliya rivojining ikkinchi davri boshlanadi. nektar o'simliklarning chetdan changlanishida muhim rol o'ynay boshlaydi. uning paydo bo'lishi hasharotlar va yopiq urug'li o'simliklar orasida yangi turlarning paydo bo'lishiga olib kelgan. gullarning diametri kichrayib, tojibarglarning naychalari uzunlashgan. bu esa o'z navbatida hasharotlar xartumchalarining rivojlanishiga olib kelgan. pardaqanotli, qo'shqanotli va tangachaqanotli hasharotlar asosiy changlovchilarga aylanishgan. umurtqali hayvonlar (qushlar, ko'rshapalaklar, kemiruvchilar) asalshirali o'simliklar taraqqiyotiga keyinchalik qo'shilishgan, lekin ular tropik o'rmon o'simliklarining changlanish jarayonida muhim rol o'ynay boshlagan. ma'lumki, hasharotlar guldan oziq (gul changi va nektar) olish uchun kelishadi. bundan tashqari, ular gullarga boshpana izlab, gullarga tuxum qo'yish, qurilish materiallarini yig'ish va boshqa sabablarga ko'ra qo'nishadi. gul changi hasharotlar guldan oladigan asosiy oziq manbai hisoblanadi. ularning tarkibida oqsillar, yog'lar, uglevodlar, fermentlar va vitaminlar yuqori sifatli oziqalar hisoblanadi. shu sababli …

3 / 9

llarnikiga nisbatan ustunlikka ega bo'ladi. entomofil o'simliklar gul changining bir-biriga yopishishi va gulga kelgan hasharotlarga yopishqoqligi 2 usulda amalga oshadi: 1. gul changi ajratadigan pollenkit deb ataladigan yopishqoq modda yordamida; 2. egiluvchan maxsus vissin ipchalar yordamida xasharotlarning tanasiga yopishadi. gul changining hayotchanligi bir necha kunni tashkil qiladi. suv gul changi uchun halokatli ta'sir ko'rsatadi. o'simliklarda uni yomg'ir va shudringdan saqlashning bir qancha moslanishlari mavjud. masalan, yog'ingarchilik vaqtida qo'ng'iroqgul va angishvonagullarda gul og'izchalarining pastga qaragan holda turishi, sug'uro'tda gulbandining egilishi, erbahosi o'simligida gullarning yomg'irdan oldin yopilishi, yalpizda yuqorigi lablar orasida bo'lishi va hokazo. nektardonlar barcha changlovchi hasharotlar uchun nektar ham oziq manbai hisoblanadi. ular gullarning maxsus ekskretor bezlarida – nektardonlarda hosil bo'lib, odatda rangsiz bo'ladi. uning tarkibida shakarning suvdagi eritmasi – fruktoza, saxaroza, maltoza va boshqalar bo'ladi. shakarning nektardagi kontsentratsiyasi o'simlik turiga va tashqi muhit sharoitlariga bog'liq bo'lib, 70-80 % gacha boradi. odatda esa, uning kontsentratsiyasi 30-50% atrofida bo'lib, kun davomida …

4 / 9

rtiq bo'ladi. urug'chi gullari undan ham ko'proq nektar ajratadi, lekin saxarozaning kontsentratsiyasi 10 % dan kamroq bo'ladi. ayrim o'simliklarda bu holat teskari bo'ladi. guldagi nektardonlarning shakli va joylanishi turli-tumandir. ular gulning har xil organlarida (kosachabarglarda, tojibarglarda, gul o'rnida, changchi ipida va boshq.) joylashishi mumkin. ba'zan ular nektardonga aylangan kosachabarglarning pixlarida (nasturtsiya) yoki tojbarglarning pixlarida (isfarak) joylashishi mumkin. shunday qilib, sodda tuzilishga ega bo'lgan oilalarda nektardonlar gul qismlarining tashqi doirasida joylashsa, murakkabroq tuzilishdagilarida esa ustunchaning ostki qismida joylashadi. juda ko'p gullar biologiyasida shirin shira, ya'ni nektar chiqaradigan bezsimon tuzilmalar - nektardonlar katta rol o'ynaydi, turli hasharotlar, asosan, nektar uchun gullarga keladi. nektardonlar gulning xilma-xil qismlarida: gulqo'rg'on, kosacha, gultoj, changchi iplarida yoki ularning maxsus o'simtalarida, staminodiyalarda, gul tugunchasida, ustuncha tagida, gul o'rnida joylashgan bo'ladi. nektardonlar gul o'rnida joylashgan bo'lsa, gul o'rni disk deb ataladi va har xil o'simtalar chiqaradi. nektardonlarning shakli, soni va joylashishi muayyan o'simlik turida doimiy bo'lib, nasldan naslga o'tadi …

5 / 9

da tasavvur beradi: asalari 1,3 g asal to'plashi uchun 2000 ta oq akatsiya guliga yoki 5000 ta espartset guliga qo'nishi kerak; 1 kg asal deyarli 6 million qizil sebarga gulidan to'planadi. gullarning rangi entomofil o'simliklarning gultoj yoki gultojsimon gulqo'rg'oni rangli bo'ladi, shunga ko'ra ular hasharotlarga uzoqdan ko'rinib turadi. gullari mayda bo'lsa, odatda, yaxshi ko'rinadigan yirik to'pgullar holida bo'ladi (ziradoshlar, ro'yandoshlar, qoqio'tdoshlar va boshqalarda). ko'pgina qoqio'tdoshlarda (dastargul, moychechak, bo'tako'z va shunga o'xshashlar) to'pgullarining chetlarida turgan gullar markazidagi gullarga nisbatan yirikroq bo'ladi. ba'zi o'simliklarning shunday gullarida (bo'tako'zlar, bodrezak va boshqalarda) faqat reduktsiyalangan changchi va urug'chilar bo'ladi yoki bular butunlay yo'q bo'lib, gullari bepusht bo'ladi. demak, to'pgullarda funktsiyalar taqsimlanadi: chetdagi bepusht gullar markazdagi ancha mayda va ko'rimsiz, ammo meva beradigan gullarni changlantiradigan hasharotlarni jalb qiladi. ko'pgina ziradoshlar (sabzi, oyboltirg'on va boshqalar) va skabiozalarning to'pgullarida hatto chetki gullarning hammasi kuchli rivojlanmasdan, to'pgulning tashqi tomonlarida turgan va uni har tomondan o'rab olgan tojibarglari kuchli rivojlangandir. …

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "chetdan changlanish usullari"

10-mavzu: chetdan changlanish usullari. biotik changlanish (2 soat) reja: 1. zoofiliya. 2. nektar va nektardonlar. 3. gulning rangi va hushbo'y hidlari. yopiq urug'li o'simliklarning asosiy changlanish usullari – biotik hamda abiotik omillar yordamida amalga oshadi. biotik omillar yordamida changlanishga, asosan, hayvonlar yordamida changlanish usullari kiritiladi (yun. zoon–hayvon, filiya–muhabbat, do'stlik ma'nosini anglatadi). abiotik omillar yordamida changlanish usullari esa shamol va suv oqimlari yordamida amalga oshadi. aksariyat changlanish usullarining maxsus atamalari bo'lib, bu atamalarning ikkinchi qismiga –filiya qo'shimchasi qo'shiladi. zoofiliya – birinchi navbatda hasharotlar (entomofiliya) hamda qushlar (ornitofiliya), ko'rshapalaklar (xiropterofiliya) va boshqa hayvonlar ...

This file contains 9 pages in DOC format (786.5 KB). To download "chetdan changlanish usullari", click the Telegram button on the left.

Tags: chetdan changlanish usullari DOC 9 pages Free download Telegram