bo‘g‘in va urg‘un insholiqning ma'nomasi

PPTX 41 pages 249.9 KB Free download

41 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 249.9 KB

File type PPTX

Pages 41

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 41

hozirgi o‘zbek adabiy tili mavzu: bo‘g‘in va urg‘uning ahamiyati reja: 1.bo‘g‘in va uning turlari 2. bo‘g‘inning ahamiyati 3. bo‘g‘in ko‘chirish qoidalari 4.urg‘u va uning turlari 5.urg‘u olmaydigan birliklar bo’g’in bir havo zarbi bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar birikmasidir. masalan: ona(o-na), ota(o-ta), bola(bo-la) kabi. bo’g’in nutq oqimining tovushdan katta, so’zdan kichik (ba’zan bir so’zga teng) segment birligidir. fonologik nuqtai nazardan bo’g’in sillabema deyiladi, uni o’rganadigan soha esa sillabika deb nomlanadi. bo’g’in unlisiz tuzilmaydi, shuning uchun unli tovush bo’g’inning markazi hisoblanadi- u undoshlarni o’ziga tortib, bir havo zarbi bilan aytiladigan fonetik bo’lakni (bo’g’inni) hosil qiladi. undoshlar o’zicha bo’g’in yasamaydi ular unlidan oldin kelganda kuchsiz boshlanib, kuchli tugaydi; kitob so’zidagi "ki-" bo’g’ini boshida kelgan "k" undoshi shunday. undosh tovush unlidan keyin kelganda, kuchli boshlanadi, so’ng kuchsizlanib tugaydi: kitob so’zidagi "-tob" bo’g’ini oxirida kelgan "b" undoshi shunday. bo’g’in tiplari: 1)berkitilgan bo’g’in. u undosh bilan boshlanadi: olti so’zining ikkinchi bo’g’ini (-ti); 4)ochiq bo’g’in. u unli …

2 / 41

y+shiq, non+voy, ras+som kabi so’zlarning barcha bo’g’inlari; 4)yopiq boshlanuvchi ochiq bo’g’in: da+la, qo+ra, sa+ra kabi so’zlarning barcha bo’g’inlari ilmiy adabiyotlarda bo’g’in tiplari tasnifining yana boshqa turlari ham bor. xususan, taniqli fonetist a. mahmudov bo’g’inlarni quyidagicha tasnif qiladi: 1)to’la ochiq bo’g’in. u faqat unlidan iborat bo’ladi: a+na, a+ka, o+pa so’zlarining birinchi bo’g’ini; 2)to’la yopiq bo’g’in. bunday bo’g’in undosh bilan boshlanib, undosh bilan tugaydi: tar-tib, tar-vuz so’zlaridagi barcha bo’g’inlar; 3)boshi yopiq bo’g’in. bunday bo’g’in undosh bilan boshlanib, unli bilan tugaydi: bo-la, ta-na so’zlaridagi barcha bo’g’inlar; 4)oxiri yopiq bo’g’in. bunday bo’g’in unli bilan boshlanib, undosh bilan tugaydi: or-tiq, o’r-ta so’zlarining birinchi bo’g’inlari. eslatma! agar undosh ikkita unli o‘rtasida kelsa, o‘zidan keyingi unli bilan bo‘g‘in hosil qiladi. masalan, deng-iz emas, de-ngiz, bol-a-lar-i emas, bo-la-la-ri, sing-il emas, si-ngil. eslatma! ng harfiy birikmasi ikki unli orasida kelsa, bo‘g‘inga ko‘chirganda ikkinchi unli bilan bo‘g‘in hosil qiladi. masalan, ko‘ngil – ko‘-ngil; singil – si-ngil; dengiz – de-ngiz. agar …

3 / 41

a‘zan teng bo‘lmaydi. bu qoida faqat bir bo‘g‘inli so‘zlarga xos. eslatma! agar undosh bilan boshlanuvchi qo’shimcha qo’shilsa bo’g‘in va asosqo’shimchaga ajratish teng. unli bilan boshlanuvchi qo’shimcha qo’shilsa teng emas. bo’g’inning til va nutqdagi ahamiyati quyidagilardan iborat: 1.so’zning, xususan, fonetik so’zning shakllanishida "qurilish materiali" va qoliplovchi vazifalarni bajaradi. ayrim tillarda bo’g’inning distinktiv (tafovutlash, farqlash) funktsiyasi ham bor. masalan, koreys, vetnam, xitoy tillarida bo’g’in ohang turiga qarab so’z ma’nosini farqlaydi, ayni shu xususiyati bo’lgan tillarda u sillabema hisoblanadi. o’zbek tilida bo’g’inning bu funktsiyasi nihoyatda kuchsizdir. 2.bo’g’inning pedagogik-metodik ahamiyati ham bor: birinchi sinf o’quvchilarini to’g’ri o’qish va to’g’ri yozishga o’rgatishda, ularda to’g’ri talaffuz va imlo ko’nikmalarini shakllantirishda bo’g’inlab o’qitish va bo’g’inlab yozdirish yaxshi natija beradi. 3.orfografiya qoidalarining bir qismi bo’g’in ko’chirilishiga asoslanadi. 4.bo’g’inning she’riyatdagi turoqlarni, ohangdoshlik va musiqiylikni ta’minlovchi vosita sifatidagi roli ham katta. u she’riy misralardagi ritmni yuzaga keltiruvchi asosiy unsurlardan biri, ayni paytda vazn o’lchovi bo’lib xizmat qiladi. ►ko‘p bo‘g‘inli so‘zning …

4 / 41

kabi. ►atoqli ot tarkibiga kiradigan raqam nomi ajratilgan holda keyingi satrga ko‘chirilmaydi: „navro‘z–92” (festival), „o‘qituvchi–91” (ko‘rik-tanlov), „andijon–9”, „termiz–16” (g‘o‘za navi), „boing–767” (samolyot), „foton–774” (televizor) kabi. ►a.j.jabborov, a.d.abduvaliyev kabilarda ismning va ota ismining birinchi harfiga teng qisqartmalar familiyadan ajratib ko‘chirilmaydi. shuningdek, v.b. (va boshqalar), sh.k. (shu kabilar) singari harfiy oldingi so‘zdan ajratib ko‘chirilmaydi. ko‘chirish qoidasi 17 urg’u so’z tarkibidagi bo’g’inlardan birining boshqasiga nisbatan kuchliroq ovoz bilan aytilishi yoki gaplardagi ayrim bo’laklarning, nutq oqimidagi ayrim frazalarning maxsus ohang bilan ta’kidlanishidir. urg’u muayyan til fonetik-fonologik tizimining supersegment birligi sanaladi. tilning qaysi sathidagi birliklarga aloqador bo’lishiga ko’ra urg’uning quyidagi tiplari o’zaro farqlanadi: 1) so’z urg’usi; 2) sintagma urg’usi; 3) ayiruv (ta’kidlov) urg’usi. so’z urg’usi bevosita so’zga aloqador bo’lgan, so’z tarkibidagi bo’g’inlardan biriga tushadigan urg’udir. fonetik tabiatiga, tushadigan o’rniga va harakat qilish belgisiga ko’ra so’z urg’usi har xil bo’ladi. fonetik tabiatiga ko’ra so’z urg’usi tonik (musiqiy) tipik ottenkali dinamik kvantitativ a)dinamik urg’u (zarb urg’usi). urg’uning …

5 / 41

ning o’ziga xos tipik ottenkasi (sifat belgisi) saqlangan bo’lishi bilan xarakterlanadi, shu belgisiga ko’ra u urg’usiz bo’g’indagi unlining notipik ottenkasidan farqlanadi g) tonik (musiqiy) urg’u. urg’uning bu turini olgan bo’g’in ovoz tonining o’zgarishi bilan urg’usiz bo’g’inlardan farq qiladi. demak, tonik urg’uda un paychalari chastotasi tezlashadi, ovoz toni esa balandlashadi. 2. o’rniga ko’ra so’z urg’usi ikki xil bo’ladi: bog’langan urg’u va erkin urg’u. b) erkin urg’uli tillarda urg’u so’zning turli bo’g’inlariga tushadi. rus tili ana shunday erkin urg’uli tillar tipiga kiradi. unda urg’u so’zning birinchi bo’g’iniga (magniy, zavuch), ikkinchi, uchinchi bo’g’inlariga (orator, bakteriya, oduvanchik, baraxolka) va oxirgi bo’g’iniga (banderol, peyzaj) tushishi mumkin. a) bog’langan urg’uli tillarda urg’u so’zdagi biror bo’g’inga doimiy bog’langan bo’ladi. masalan, turkiy tillarda urg’u so’zning oxirgi bo’g’iniga tushadi. bu xususiyat o’zbek tiliga ham xos: kitob, daraxt, bola, ota, shahar kabi. venger va chex tillarida so’z urg’usi birinchi bo’g’inga, polyak tilida esa so’zning oxiridan bitta oldingi bo’g’inga tushadi. bunday …

Want to read more?

Download all 41 pages for free via Telegram.

Download full file

About "bo‘g‘in va urg‘un insholiqning ma'nomasi"

hozirgi o‘zbek adabiy tili mavzu: bo‘g‘in va urg‘uning ahamiyati reja: 1.bo‘g‘in va uning turlari 2. bo‘g‘inning ahamiyati 3. bo‘g‘in ko‘chirish qoidalari 4.urg‘u va uning turlari 5.urg‘u olmaydigan birliklar bo’g’in bir havo zarbi bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar birikmasidir. masalan: ona(o-na), ota(o-ta), bola(bo-la) kabi. bo’g’in nutq oqimining tovushdan katta, so’zdan kichik (ba’zan bir so’zga teng) segment birligidir. fonologik nuqtai nazardan bo’g’in sillabema deyiladi, uni o’rganadigan soha esa sillabika deb nomlanadi. bo’g’in unlisiz tuzilmaydi, shuning uchun unli tovush bo’g’inning markazi hisoblanadi- u undoshlarni o’ziga tortib, bir havo zarbi bilan aytiladigan fonetik bo’lakni (bo’g’inni) hosil qiladi. undoshlar o’zicha bo’g’in yasamaydi ular unlidan oldin kelganda kuch...

This file contains 41 pages in PPTX format (249.9 KB). To download "bo‘g‘in va urg‘un insholiqning ma'nomasi", click the Telegram button on the left.

Tags: bo‘g‘in va urg‘un insholiqning … PPTX 41 pages Free download Telegram