o'zbek tilining taraqqiyoti: lingvistik va ekstralingvistik omillar

DOC 40 pages 358.0 KB Free download

40 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 358.0 KB

File type DOC

Pages 40

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 40

“hozirgi o‘zbek tili” fani bo‘yicha 1. hozirgi o‘zbek tili taraqqiyotini belgilovchi lingvistik va ekstralingvistik omillar. 1. ^hozirgi o'zbek adabiy tili taraqqiyotini belgilovchi omillar ikki xildir: 1. lingvistik (lisoniy) omillar. bularga muayyan tilning strukturaviy va sistemaviy xususiyatlari - fonemalar tizimi, lug'at boyligi, morfema tiplari, so'z yasash modellari, grammatik qurilishi, leksik, grammatik birliklarning semantik va funksional xususiyatlari, ular o'rtasidagi aloqa va munosabatlarni belgilovchi qoida-qonuniyatlar kiradi. adabiy til taraqqiyoti, birinchi navbatda, ana shularga tayanadi. 2. ekstralingvistik (nolisoniy) omillar. bularga tildan tashqarida mavjud bo'lgan faktorlar kiradi: ijtimoiy tuzum formalari, tarixiy jarayonlar, xalqlar va millatlar o'rtasidagi iqtisodiy, siyosiy, madaniy va ma’rifiy aloqalar, ilm-fan rivoji, ishlab chiqarish va texnika taraqqiyoti, ijtimoiy tafakkur, inson ruhiyati, his-tuyg'ulari, til va yozuvga oid qonun va farmonlar shular jumlasidandir. masalan, o'zbekiston mustaqillikka erishgach, uning ijtimoiysiyosiy, iqtisodiy, madaniy-ma’rifiy va ma’naviy hayotida ham jiddiy o'zgarishlar yuz berdi: bozor iqtisodiga bosqichma-bosqich o'tish jarayoni boshlandi, milliy qadriyatlarga e’tibor kuchaydi, ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatishning yangi …

2 / 40

tib qoldi. 2. hozirgi o‘zbek tilini ilmiy o‘rganish bosqichlari. 2.o'zbek tilining taraqqiyot bosqichlarini ko'zdan kechirish qadimgi turkiy tildan hozirgi o'zbek adabiy tiligacha bo'lgan lisoniy taraqqiyot dinamikasini kuzatish, hozirgi o'zbek adabiy tilining qadimgi turkiy, eski turkiy va eski o'zbek adabiy tillaridan farqlarini aniqlash imkonini beradi. bunday farqlarning paydo bo'lishi, odatda, ikki omilga asoslanadi: 1) muayyan tilning ichki taraqqiyot qonuniyatlariga - tilning o'zidagi sistemaviy va strukturaviy hodisalar munosabatiga; 2) ikki yoki undan ortiq tillar o'rtasidagi kontaktga (interstrat munosabatiga). o'zbek tili taraqqiyotida eng qadimgi turkiy til va qadimgi turkiy til substrat (asos) til vazifasini, arab, tojik-fors va ms tillari esa superstrat (ustama) til vazifasini o'tagan. substrat va superstrat tillar o'rtasidagi aloqa odatda bilingvizm (ikki tillilik) yoki polilingvizm (ko'p tillilik). sharoitida yuzaga keladi va tillar substratsiyasi deb ataladi: turkiy-arab, turkiy-fors, o'zbek-arab, o'zbektojik, o'zbek-rus ikki tilliliklari sharoitida asos til bilan ustama tillar o'rtasida bog'langan aloqalar ana shunday substratsiyalar sanaladi. ayni shu omillar (ichki taraqqiyot qonuniyatlari …

3 / 40

ishga imkoniyat beruvchi muhim (birlamchi) insoniy ijtimoiy-ruhiy kommunikatsiya vositasi. tilda bosh ichki ziddiyat - atash (nominativ) va ifodalash (ekspresiv) vazifalarining dialektik birligi. lison - umis tabiatli lisoniy birliklaming serqirra, ko'p qavatli sathlaridan tashkil topgan barqaror, tashqi muhit ta'siriga o'ta sezgir, o'zgarish, rivojlanish va moslashish immanent qobiliyatini o'z ichida mujassamlashtirgan murakkab qurilishli iyerarxik sistemasidir. lison deyilganda, ma'lum bir jamiyatning barcha a'zolari uchun avvaldan (oldingi avlodlar tomonidan) tayyor holga keltirib qo'yilgan, hamma uchun umumiy va majburiy, fikmi ifodalash va boshqa maqsad uchun xizmat qiladigan birliklar hamda bu birliklarning o'zaro birikish qonuniyatlari yig'indisi tushuniladi. me'yor - lisonning ichki qurilish tizimiga nisbatan tashqi omil bo'lib, lisoniy irnkoniyat - sinonimik qator, lisoniy birliklaming dublet, allovariant va variantlari, sohaviy birliklardan har birining voqelanish o'rni va xususiyatini belgilaydi. nutq - lisonning me'yor elagidan o'tgan muayyan moddiy (yozma, og'zaki, tasviriy/imo-ishora, signal, va h.k.) shakllaridan birida voqelanishidir.grammatik jihatdan me’yorlashtirilgan bo'lishi bilan birga,uning to'g'ri (adabiy) talaffuz m e’yorlariga mos bo'lishini …

4 / 40

ografiya va punktuatsiya qoidalari belgilab beradi. adabiy tilning yozma shakli faoliyatida ilmiy uslub, rasmiy uslub, ommabop (publitsistik) uslub qoliplariga xoslanish xususiyatlari borligi ham ko'zga tashlanadi. 4. adabiy til tushunchasi. adabiy tilning og‘zaki va yozma shakllari 4. adabiy til umumxalq tilining fonetik-fonologik, leksik-semantik va grammatik jihatdan me’yorlashtirilgan, sayqal berilgan qismidir. u milliy tildan farqli ravishda shu tilning o'tmishdagi tiplarida ham ma’lum darajada shakllangan bo'ladi: eski o'zbek adabiy tili (xiv - xvii asrlar adabiy tili), yangi o'zbek adabiy tili(xvii- xx asr boshlaridagi adabiy til) kabi. hozirgi o'zbek adabiy tili esa, yuqoridagilardan farqli ravishda, faqat o'zbek milliy tilining yashash formasidir: u milliy tilga zid qo'yilmaydi, undan boshqa tizim ham emas,balki shu milliy tilning tartibga solingan, millat vakillarining barchasi uchun majburiy bo'lgan, barqarorlashgan bosh ko'rinishi, xolos. hozirgi o'zbek adabiy tilining og'zaki va yozma shakllari bor, shu ikki shakl vositasida u xalqqa xizmat qiladi: 1) og'zaki shakli o'zbek milliy tilining fonetik-fonologik, leksik, semantik va grammatik …

5 / 40

punktuatsiya qoidalari belgilab beradi.adabiy tilning yozma shakli faoliyatida ilmiy uslub, rasmiy uslub, ommabop (publitsistik) uslub qoliplariga xoslanish xususiyatlari borligi ham ko'zga tashlanadi. 5. adabiy til va sheva munosabati. adabiy til va nutq uslublari aloqasi. 5. adabiy tildan dialekt, sheva, jargon va argolarni farqlash kerak. d ialekt -um um xalq tilining ma’lum etnik guruhga mansub ko'rinishi: qip choq dialekti, o 'g 'u z dialekti va qarluq-cnigil-uyg'ur dialekti (prof. v.v.peshetov klassifikatsiyasi)2 sheva - mahalliy dialektning fonetik,leksik,grammatik umumiylikka ega bo'lgan, bir yoki bir necha qishloqni o 'z icniga oluvchi kichik bir qismi,guruhi. dialekt va shevalar adabiy tilning shakllanishida ishtirok etadi, ammo adabiy tildan quyidagi belgilari bilan farqlanadi: shevalar esa millat tarkibidagi etnik guruhlarning har biri uchun alohida-alohida bo'ladi, bir-biridan fonetik. leksik va grammatik jihatdan farqlanadi; b) adabiy tilnm e vozma shakli mavjud: u ma’lum me’yorlarga bo‘ysundiril gan yozuv sistemasiga (adabiy-orfograik yozuvga) asoslanadi.dialekt va sheva lar uchun esa alohida adabiv-orfoerafik vozuv vo 'a, d) …

Want to read more?

Download all 40 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o'zbek tilining taraqqiyoti: lingvistik va ekstralingvistik omillar"

“hozirgi o‘zbek tili” fani bo‘yicha 1. hozirgi o‘zbek tili taraqqiyotini belgilovchi lingvistik va ekstralingvistik omillar. 1. ^hozirgi o'zbek adabiy tili taraqqiyotini belgilovchi omillar ikki xildir: 1. lingvistik (lisoniy) omillar. bularga muayyan tilning strukturaviy va sistemaviy xususiyatlari - fonemalar tizimi, lug'at boyligi, morfema tiplari, so'z yasash modellari, grammatik qurilishi, leksik, grammatik birliklarning semantik va funksional xususiyatlari, ular o'rtasidagi aloqa va munosabatlarni belgilovchi qoida-qonuniyatlar kiradi. adabiy til taraqqiyoti, birinchi navbatda, ana shularga tayanadi. 2. ekstralingvistik (nolisoniy) omillar. bularga tildan tashqarida mavjud bo'lgan faktorlar kiradi: ijtimoiy tuzum formalari, tarixiy jarayonlar, xalqlar va millatlar o'rtasidagi iqtisod...

This file contains 40 pages in DOC format (358.0 KB). To download "o'zbek tilining taraqqiyoti: lingvistik va ekstralingvistik omillar", click the Telegram button on the left.

Tags: o'zbek tilining taraqqiyoti: li… DOC 40 pages Free download Telegram