o'zbek adabiy tili va sheva

DOC 6 pages 50.5 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 50.5 KB

File type DOC

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi __universiteti ro’yxatga olindi №__________ ro’yxatga olindi №__________ “_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y. “___________________________ “ kafedrasi “_____________________________ “ fanidan referat mavzu:________________ bajardi:_________________________________ tekshirdi:_______________________________ ______________ - 20___ mavzu: o’zbek adabiy tili va sheva. shevalarning o’ziga xos sintaktik xususiyatlari reja: · o’zbek adabiy tili va sheva. · sheva, dialekt va lahja tushunchalari · o’zbek shevalarini o’rganish metodlari · o‘zbek shevalarining sintaksisi. eng qadim gi turkiy tilni m arkaziy o siyo hududlarida yashagan eng qadim gi sak va m assaget qabilalari tiliga xunn yuye — chji ham da boshqa turkiy qabila va urug'lam ing tili aralashuvidan hosil b o 'lg an til tashkil etgan. bizgacha bu tilda yaratilgan birorta yozm a m anba yetib kelm agan. biroq arxeologiya, etnografiya fanlari m azkur tipdagi til m avjud bo'lganligi haqida guvohlik beradi. adabiy til um um xalq tilining ishlov berilgan, sayqallashtirilgan va m a’lum bir m e’yorga …

2 / 6

n eng kichik hududiy koʻrinishi — sezilarli lisoniy tafovutlari boʻlmagan bir yoki bir necha aholi maskani (odatda, qishloq)da yashovchilarning soʻzlashuv vositasi sifatida qoʻllanadi. sheva — bu boshqa sheva tizimlaridan fonetik, grammatik, soʻz yasalishi va lugʻaviy belgilariga koʻra farqlanuvchi lisoniy tizim sifatida mavjud boʻladi. mas, qipchoq lahjasining mangʻit yoki saroy shevasi, qarluq lahjasiga mansub margʻilon shevasi va boshqalar oʻzbek tilining eng kichik hududiy koʻrinishlari hisoblanadi. alohida shevalar birikib, lahjasi tashkil etadi. shevalar tizimining murakkablik darajasi, asosan, ekstralingvistik omillar: shevaning alohidalanish (ajralib qolish) darajasi, muayyan sheva vakillarining boshqa shevalar va tillarning vakillari bilan aloqa qilish darajasi, adabiy tilning shahriga taʼsiri va shahrik.ga bogʻliq. alohida ajralib qolgan shevalarda uning vakillari bilan atrofdagi aholi oʻrtasida aloqalarning yoʻqligi (geografik yoki siyosiy sabablar, atrofdagi aholining til, madaniyat, diniy eʼtiqod jihatdan ayni sheva vakillaridan keskin farklanishi tufayli), sheva vakillarining anʼanaviy turmush tarzini saqlab qolishga astoydil intilishi oqibatida sheva juda sekinlik bilan oʻzgaradi, katta va kichik yoshdagilarning tilidagi …

3 / 6

yoʻqota boradi. shevalar tilshunoslikning dialektologiya boʻlimida oʻrganiladi. oʻzbek shevalarini oʻrganishga gʻozi olim yunusov, ye.d. polivanov, a.k. borovkov, v.v. reshetov, f. abdullayev, shevashoabdurahmonov, a. ishayev, s. otamirzayeva, o. madrahimov va boshqalar katta hissa qoʻshdilar. ad.: reshetov v.v., sh oabdurahmonov sheva, oʻzbek dialektologiyasi, t., 1978. abduvahob madvaliyev. o’zbek tili boshqa turkiy tillardan ko’p shevaliligi bilan farqlanadi. 0 ‘tgan tarixiy davr ichida o’zbek shevalari to’xtovsiz taraqqiy etdi. uning taraqqiyot tarixi va hozirgi davrini tushunish va izohlashda sheva, dialekt, lahja degan terminlar qo’llanadiki, ulaming lug’aviy va terminologik ma’nolarini bilish albatta zarurdir sheva forscha ravish, tarz, yo’sin degan ma’nolami bildirib, fanda biror tilning o’ziga xos leksik, fonetik va grammatik xususiyatlari bilan farqlanib turadigan kichik territoriyaga oid qismini anglatadi. shevalar har bir milliy tilning asosini tashkil etadi hamda u milliyma’naviy qadriyatimiz hisoblanadi. aslida ham ona tili deganda sheva tushunilishi haqiqatga yaqindir. shuning uchun ham uni asrab-avaylash, qadrlash zarur. bu haqda yurtboshimiz i.a. karimovning: “jfamiki ezgu fazilatlar …

4 / 6

onetik, leksik va morfologik xususiyatlari keng miqyosda o’rganildi hamda boy material to’plandi. 0 ‘zbek shevalarini o’rganishda xix asming oxirlarida pay do bo’lgan qiyosiy - tarixiy metoddan ham foydalanilgan. bu metodga ko’ra o’zbek shevalari materiallari «devonu lug’atit turk», «qutadg’u bilig», alisher navoiy asarlari tili va boshqa til tarixi manbalari tiliga qiyoslab o’rganib borilgan, lekin bu metod asosiy metod hisoblangan emas, balki tahlil talab o’rinlardagina va ayrim til tarixiga oid maqola va asarlarda uchrab turadi. shuningdek, o’zbek dialektlari fonematik tizimini sistem metod orqali o’rganish ham tajriba qilindi. jumladan, o’zbek tilidagi til birliklarini invariant - variant munosabatida o’rganish jarayonida o’zbek shevalari fonologik tizimi ham sistem jihatdan tahlil qilingan ishlar yuzaga kelmoqda (qarang: nabieva d. a. 0 ‘zbek tilida lisoniy birliklaming invariant - variant mundsabati. o‘zbek shevalarining sintaktik xususiyatlari kam o'rganilgan. y. jumanazarovning o‘g‘uz shevalari sintaktik xususiyatlarini yoritgan monografik tadqiqotidan boshqa jiddiy ishlar hali matbuot yuzini ko‘rgani yo‘q. ushbu qo‘llanmada e’lon qilingan sheva materiallari …

5 / 6

$hb k'y'k shax ekke deptb (turk). shevalardan yozib olingan matnlarda turkiy izofalar keng qo‘llangan: m iymannarg‘a adras kvgre tashladb. (qatagan) sam \ qou qbmmat oladb (iqon). lekin forsiy va arabiy izofalar kam qoilanadi. bunday iboralar tojik va o‘zbek xalqlari aralash yashagan joylardagi aholi nutqida uchrashi mumkin. 2. sheva matnlarida ko‘proq sodda gaplar qo‘llangan. shunday boisada, sodda gaplami har doim ham chegaralab olish qiyin. sheva matnlarida, ayniqsa, gap bo‘laklari inversiyasi ko‘p qayd qilinadi: v'g kyn bbz kelduk hasan d j a y n a . soura men oturdum chay 's'r (samarq). matnlarda ko‘chirma gaplar faol qo‘llangan: ke1 ayyk: -p ' te berasan? ...fietbp aymk' kom bssarg‘a: - bbzlar p ' t e gunah qbldbq? matnlarda qo‘llangan qo‘shma gaplar ham murakkab xarakterga ega emas: v i kup' 4 kbshb tyzd: qofibp otbrbshganakan, tyzd:ga 'g kdtta 1ey1e:(k) blbnbptb (toshk.). qdzb eyy' kytbp otbravyrsbn, endbgb gappb bdftdan eshbtbq (toshk.). gaplarda kirish so‘zlar ko‘p qayd …$

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o'zbek adabiy tili va sheva"

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi __universiteti ro’yxatga olindi №__________ ro’yxatga olindi №__________ “_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y. “___________________________ “ kafedrasi “_____________________________ “ fanidan referat mavzu:________________ bajardi:_________________________________ tekshirdi:_______________________________ ______________ - 20___ mavzu: o’zbek adabiy tili va sheva. shevalarning o’ziga xos sintaktik xususiyatlari reja: · o’zbek adabiy tili va sheva. · sheva, dialekt va lahja tushunchalari · o’zbek shevalarini o’rganish metodlari · o‘zbek shevalarining sintaksisi. eng qadim gi turkiy tilni m arkaziy o siyo hududlarida yashagan eng qadim gi sak va m assaget qabilalari tiliga xunn yuye — chji ham da boshqa turki...

This file contains 6 pages in DOC format (50.5 KB). To download "o'zbek adabiy tili va sheva", click the Telegram button on the left.

Tags: o'zbek adabiy tili va sheva DOC 6 pages Free download Telegram