yevropada uyg‘onish davri tilshunosligi

DOCX 11 pages 36.0 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 36.0 KB

File type DOCX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

9-mavzu yevropada uyg‘onish davri tilshunosligi reja: 1. klassik va semit filologiyasiga qiziqish. 2. milliy jonli tillarning lug‘atlari va grammatikalarini yaratish. 3. ratsionalizm va tilshunoslik. 4. uyg‘onish davrida o‘rganiladigan tillar doirasining kengayishi. 5. mantiqiy-grammatik qarashlar. tayanch tushunchalar: klassik va semit filologiyasiga qiziqish, j.sezar skaliger, semit tillari, iogann reyxlin, dyu belle, dante, lyuter, alisher navoiy, p.rims, g.v.ludolf, «abushqa», tali imoniy hirotiy, fazlullaxon, ratsionalizm, g.v.leybnits, sossetti, m.litaunus, u.djons, p.s.pallas, ervas-i-panduro, i.adelung, i.fater, ibrat; mantiqiy grammatika, klod lanselo, arno, por-royal, ratsional va universal grammatika, k.f.buslaev. uyg‘onish davrining boshlanishi bilan cherkovning mavqei pasayib, antik dunyoning obro‘i ancha kuchaydi. bu davrda antik tilshunoslik merosining yangidan boshlanganligi va tabiiyot ilmi sohasida erishilgan katta–katta yutuqlar shunga olib keldiki, uyg‘onish davrining ilg‘or tilshunosligi ilohiyotning xizmatkorlik rolini o‘ynamaydigan bo‘lib qoldi, unda antisxolastik yo‘nalishlar rivojlana boshladi. hammadan burun bu yo‘nalishlar stoizm va epikurizm ta’limotlarining yangidan boshlanishida yuzaga keldi. uyg‘onish davrida grek va lotin tili matnlarini sharhlash va nashr etish borasida ko‘plab …

2 / 11

guruhga 4 til: lotin, grek, tevton, slavyan tillari kiritiladi. bu katta guruhga kiruvchi tillarni til onalari deb ataydi. kichik guruhga etti til: alban, tatar, venger, fin, irland, brit, bask tillarini kiritadi. bu tillar ham kichik til onalari guruhini tashkil qiladi. skaliger tillarni guruhlashtirishda o‘z fikrini tasdiqlovchi hech qanday lingvistik faktlarni keltirmaydi, ularning qarindoshligi masalasini o‘rtaga tashlamaydi. j.s.skaliger tomonidan «evropaliklar tili haqida mulohazalar» (1599) kitobida «til onalari» guruhiga kiritilgan tillar orasida qarindoshlik aloqalari yo‘q, lekin har bir «til onasi»ga kiritilgan tillarning paydo bo‘lishida birlik mavjud deb hisoblaydi. uning «til onalari» ta’limoti xix asrda yaratilgan geneologik tasnif va xx asrda yaratilgan n.ya. marrning to‘rt element nazariyasiga asos bo‘lib xizmat qilgan. «muqaddas kitoblar» - jahonda keng tarqalgan dinlarda xudo so‘zlaridan iborat yoki uning qudrati bilan yozilgan deb ilohiylashtirilgan kitoblardir. zardushtlikda avesto, xristianlikda bibliya, iudaizmda tavrot va talmud, musulmonlikda qur’on asosiy muqaddas kitoblardir. bibliya xristianlikning asosiy kitobi sifatida tavrot, zabur va injil kitoblaridan iborat. …

3 / 11

dgorliklari – «qissai rabg‘o‘ziy», «hibbat ul haqoyiq» va «o‘g‘uznoma» da ham aralash holda ishlatiladi. uyg‘onish davrida semit (somiy) tillarini o‘rganishga qiziqish kuchaydi. somiy tillari som-xom tillari oilasining bir tarmog‘ini tashkil qiladi. somiylar til jihatidan qadimgi misrliklarga qardoshdir. somiylarning ajdodlari qadimda sahroi kabirda yashagan. miloddan avvalgi v asr boshlarida arabiston oroliga kelib joylashgan. somiylar tiliga qarab ikki katta guruhga bo‘lingan: 1. sharqiy guruh vakillari ikki daryo oralig‘ining janubidagi shumerlar bilan qo‘shiladi va akkad tilida gaplashadilar. akkadlar miloddan avvalgi iii ming yillik o‘rtalarida shumer tilini siqib chiqaradi. bu guruhning keyingi taqdiri akkad, ocsuriya, bobil tarixi bilan bog‘liq. 2. g‘arbiy guruh vakillari janubiy arabiston, efiopiyada yashovchi isroil yahudiylari, arameylar bilan qo‘shiladi. somiy filologiyasi qadimgi grek, aramey, shumer, arab, efiop tillarini o‘rganishga e’tibor qaratdilar. bu sohada xvi-xvii asrlarda iogann reyxlin, yakov xolius, erpeniy, iogann bukstrof, iov ludolf kabilarning hissasi kattadir. semit tillarini o‘rganishning natijasi o‘laroq arab tili grammatikasi (1505), yahudiy tili grammatikasi (1506) yaratiladi. …

4 / 11

i shakllantirish va taraqqiy qildirish, 2) xalqaro miqyosda tillarni o‘rganish va o‘zlashtirish; 3) antik va o‘rta asrlardagi lingvistik merosni qayta ko‘rib chiqish (a.a. reformatskiy. vvedenie v yazo‘koznanie. –m., 1967, s. 510). 2. milliy jonli tillarning lug‘atlari va grammatikalarini yaratish. o‘rta asrlarda g‘arbiy evropada lotin tili, sharqiy va janubiy slavyanlarda cherkov-slavyan tili xalqaro til hisoblanganidek, musulmon olamining sharqida arab tili xalqaro til sifatida qo‘llanilgan. o‘z ona tillarining rivoji sahifasida frantsiyalik dyu belle (1522-1560), italiyalik dante aligeri (1265-1321), germaniyalik lyuter (1483-1546) hamda alisher navoiy (1441-1501) kabi shoir va olimlarning xizmati kattadir. bu buyuk shoir va olimlar o‘z ona tillarining shuhrati uchun kurashgan vatanparvarlar edilar. o‘rta asrning oxiri, uyg‘onish davrining birinchi shoiri a. dante o‘zining «xalq nutqi haqida» nomli asarida tilning paydo bo‘lishi, fikrni ifodalashning tovush tili to‘g‘risida ma’lumot beradi. uningcha, til ikki xil tabiatga ega: talaffuziy va muhokamaviy. til komunikativ vazifani bajaradi, bunda yagona tildan foydalaniladi. dante yangi milliy adabiy tilning himoyachisi …

5 / 11

rini, «majolis un-nafois», «mezon ul-avzon» kabi adabiyotshunoslikka oid, «sab’at ul-abhur», «muhokamat ul-lug‘atayn» kabi tilshunoslikka oid asarlarini shu tilda yaratdi. bu bilan o‘zbek tilining badiiy, ilmiy asarlar yaratishda boy imkoniyatlarga ega ekanligini amalda isbotladi. alisher navoiy o‘z asarlarida falsafadagi umumiylik va xususiylik, mohiyat va hodisa kategoriyalari haqida fikr bildirgan. uning umumiylik va xususiylik, zot va tajallilar munosabatini belgilashi tilshunoslikda til va nutq munosabatini ochish, til va nutq birliklarini ma’lum darajada farqlash imkoniyatini berdi. alisher navoiy asarlariga e’tibor berilsa, bu olim v.gumboldt va f.de sossyurlardan ancha oldin til va nutq hodisalarini bir-biridan farqlaganining guvohi bo‘lamiz. aliisher navoiyning til va uning paydo bo‘lishi haqida ham qarashlari mavjud. alisher navoiy «muhokamat ul-lug‘atayn» asarida tillarning kelib chiqishi haqida fikr yuritar ekan, turk, fors, hind xalqlari bir ajdoddan – no‘hdan tarqalgannini ko‘rsatadi. insonning paydo bo‘lishi haqidagi «qur’on» g‘oyasini o‘z asariga olib kiradi. alisher navoiy chog‘ishtirma lingvistika sohasida ham o‘z zamondoshlaridan ilgarilab ketdi. chog‘ishtirish jarayonida fors, tojik …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "yevropada uyg‘onish davri tilshunosligi"

9-mavzu yevropada uyg‘onish davri tilshunosligi reja: 1. klassik va semit filologiyasiga qiziqish. 2. milliy jonli tillarning lug‘atlari va grammatikalarini yaratish. 3. ratsionalizm va tilshunoslik. 4. uyg‘onish davrida o‘rganiladigan tillar doirasining kengayishi. 5. mantiqiy-grammatik qarashlar. tayanch tushunchalar: klassik va semit filologiyasiga qiziqish, j.sezar skaliger, semit tillari, iogann reyxlin, dyu belle, dante, lyuter, alisher navoiy, p.rims, g.v.ludolf, «abushqa», tali imoniy hirotiy, fazlullaxon, ratsionalizm, g.v.leybnits, sossetti, m.litaunus, u.djons, p.s.pallas, ervas-i-panduro, i.adelung, i.fater, ibrat; mantiqiy grammatika, klod lanselo, arno, por-royal, ratsional va universal grammatika, k.f.buslaev. uyg‘onish davrining boshlanishi bilan cherkovning mavqei pasayib,...

This file contains 11 pages in DOCX format (36.0 KB). To download "yevropada uyg‘onish davri tilshunosligi", click the Telegram button on the left.

Tags: yevropada uyg‘onish davri tilsh… DOCX 11 pages Free download Telegram