uygʻonish davri tilshunosligi

DOCX 9 pages 26.9 KB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 26.9 KB

File type DOCX

Pages 9

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

2- maʼruza. uygʻonish davri tilshunosligi. umumiy ratsional grammatikaning yaratilishi reja: 1. klassik va semit filologiyasiga qiziqish. 2. milliy jonli tillarning lugʻatlari va grammatikalarini yaratish. 3. ratsionalizm va tilshunoslik. 4. uygʻonish davrida oʻrganiladigan tillar doirasining kengayishi. 5. mantiqiy-grammatik qarashlar. tayanch tushunchalar: klassik va semit filologiyasiga qiziqish, j.sezar skaliger, semit tillari, iogann reyxlin, dyu belle, dante, lyuter, alisher navoiy, p.rims, g.v.ludolf, “abushqa”, tali imoniy hirotiy, fazlullaxon, ratsionalizm, g.v.leybnits, sossetti, m.litaunus, u.djons, p.s.pallas, ervas-i-panduro, i.adelung, i.fater, ibrat; mantiqiy grammatika, klod lanselo, arno, por-royal, ratsional va universal grammatika, k.f.buslaev. uygʻonish davrining boshlanishi bilan cherkovning mavqeyi pasayib, antik dunyoning obroʻyi ancha kuchaydi. bu davrda antik tilshunoslik merosining yangidan boshlanganligi va tabiiyot ilmi sohasida erishilgan katta–katta yutuqlar shunga olib keldiki, uygʻonish davrining ilgʻor tilshunosligi ilohiyotning xizmatkorlik rolini oʻynamaydigan boʻlib qoldi, unda antisxolastik yoʻnalishlar rivojlana boshladi. hammadan burun bu yoʻnalishlar stoizm va epikurizm taʼlimotlarining yangidan boshlanishida yuzaga keldi. uygʻonish davrida grek va lotin tili matnlarini sharhlash va …

2 / 9

adi: 1) katta guruh; 2) kichik guruh. katta guruhga 4 til: lotin, grek, tevton, slavyan tillari kiritiladi. bu katta guruhga kiruvchi tillarni til onalari deb ataydi. kichik guruhga yetti til: alban, tatar, venger, fin, irland, brit, bask tillarini kiritadi. bu tillar ham kichik til onalari guruhini tashkil qiladi. skaliger tillarni guruhlashtirishda oʻz fikrini tasdiqlovchi hech qanday lingvistik faktlarni keltirmaydi, ularning qarindoshligi masalasini oʻrtaga tashlamaydi. j.s.skaliger tomonidan “yevropaliklar tili haqida mulohazalar” (1599) kitobida “til onalari” guruhiga kiritilgan tillar orasida qarindoshlik aloqalari yoʻq, lekin har bir “til onasi”ga kiritilgan tillarning paydo boʻlishida birlik mavjud deb hisoblaydi. uning “til onalari” taʼlimoti xix asrda yaratilgan genealogik tasnif va xx asrda yaratilgan n.ya. marrning toʻrt element nazariyasiga asos boʻlib xizmat qilgan. “muqaddas kitoblar” — jahonda keng tarqalgan dinlarda xudo soʻzlaridan iborat yoki uning qudrati bilan yozilgan deb ilohiylashtirilgan kitoblardir. zardushtlikda avesto, xristianlikda bibliya, iudaizmda tavrot va talmud, musulmonlikda qurʼon asosiy muqaddas kitoblardir. bibliya xristianlikning asosiy …

3 / 9

, s.10) dz, z va y tovushlari keyingi davr yodgorliklari – “qissai rabgʻuziy”, “hibbat ul-haqoyiq” va “oʻgʻuznoma” da ham aralash holda ishlatiladi. uygʻonish davrida semit (somiy) tillarini oʻrganishga qiziqish kuchaydi. somiy tillari som-xom tillari oilasining bir tarmogʻini tashkil qiladi. somiylar til jihatidan qadimgi misrliklarga qardoshdir. somiylarning ajdodlari qadimda sahroi kabirda yashagan. miloddan avvalgi v asr boshlarida arabiston oroliga kelib joylashgan. somiylar tiliga qarab ikki katta guruhga boʻlingan: 1. sharqiy guruh vakillari ikki daryo oraligʻining janubidagi shumerlar bilan qoʻshiladi va akkad tilida gaplashadilar. akkadlar miloddan avvalgi iii ming yillik oʻrtalarida shumer tilini siqib chiqaradi. bu guruhning keyingi taqdiri akkad, ossuriya, bobil tarixi bilan bogʻliq. 2. gʻarbiy guruh vakillari janubiy arabiston, efiopiyada yashovchi isroil yahudiylari, arameylar bilan qoʻshiladi. somiy filologiyasi qadimgi grek, aramey, shumer, arab, efiop tillarini oʻrganishga eʼtibor qaratdilar. bu sohada xvi-xvii asrlarda iogann reyxlin, yakov xolius, erpeniy, iogann bukstrof, iov ludolf kabilarning hissasi kattadir. semit tillarini oʻrganishning natijasi oʻlaroq arab …

4 / 9

atrofida ish olib bordi: 1) milliy tillarni shakllantirish va taraqqiy qildirish, 2) xalqaro miqyosda tillarni oʻrganish va oʻzlashtirish; 3) antik va oʻrta asrlardagi lingvistik merosni qayta koʻrib chiqish (a.a. reformatskiy. vvedenie v yazoʻkoznanie. –m., 1967, s. 510). 2. milliy jonli tillarning lugʻatlari va grammatikalarini yaratish. oʻrta asrlarda gʻarbiy yevropada lotin tili, sharqiy va janubiy slavyanlarda cherkov-slavyan tili xalqaro til hisoblanganidek, musulmon olamining sharqida arab tili xalqaro til sifatida qoʻllanilgan. oʻz ona tillarining rivoji sahifasida fransiyalik dyu belle (1522-1560), italiyalik dante aligeri (1265-1321), germaniyalik lyuter (1483-1546) hamda alisher navoiy (1441-1501) kabi shoir va olimlarning xizmati kattadir. bu buyuk shoir va olimlar oʻz ona tillarining shuhrati uchun kurashgan vatanparvarlar edilar. oʻrta asrning oxiri, uygʻonish davrining birinchi shoiri a. dante oʻzining “xalq nutqi haqida” nomli asarida tilning paydo boʻlishi, fikrni ifodalashning tovush tili toʻgʻrisida maʼlumot beradi. uningcha, til ikki xil tabiatga ega: talaffuziy va muhokamaviy. til komunikativ vazifani bajaradi, bunda yagona tildan foydalaniladi. …

5 / 9

yr” kabi badiiy-falsafiy adabiyot namunalarini, “majolis un-nafois”, “mezon ul-avzon” kabi adabiyotshunoslikka oid, “sabʼat ul-abhur”, “muhokamat ul-lugʻatayn” kabi tilshunoslikka oid asarlarini shu tilda yaratdi. bu bilan oʻzbek tilining badiiy, ilmiy asarlar yaratishda boy imkoniyatlarga ega ekanligini amalda isbotladi. alisher navoiy oʻz asarlarida falsafadagi umumiylik va xususiylik, mohiyat va hodisa kategoriyalari haqida fikr bildirgan. uning umumiylik va xususiylik, zot va tajallilar munosabatini belgilashi tilshunoslikda til va nutq munosabatini ochish, til va nutq birliklarini maʼlum darajada farqlash imkoniyatini berdi. alisher navoiy asarlariga eʼtibor berilsa, bu olim v.gumboldt va f.de sossyurlardan ancha oldin til va nutq hodisalarini bir-biridan farqlaganining guvohi boʻlamiz. alisher navoiyning til va uning paydo boʻlishi haqida ham qarashlari mavjud. alisher navoiy “muhokamat ul-lugʻatayn” asarida tillarning kelib chiqishi haqida fikr yuritar ekan, turk, fors, hind xalqlari bir ajdoddan – nuhdan tarqalganini koʻrsatadi. insonning paydo boʻlishi haqidagi “qurʼon” gʻoyasini oʻz asariga olib kiradi. alisher navoiy chogʻishtirma lingvistika sohasida ham oʻz zamondoshlaridan ilgarilab ketdi. …

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "uygʻonish davri tilshunosligi"

2- maʼruza. uygʻonish davri tilshunosligi. umumiy ratsional grammatikaning yaratilishi reja: 1. klassik va semit filologiyasiga qiziqish. 2. milliy jonli tillarning lugʻatlari va grammatikalarini yaratish. 3. ratsionalizm va tilshunoslik. 4. uygʻonish davrida oʻrganiladigan tillar doirasining kengayishi. 5. mantiqiy-grammatik qarashlar. tayanch tushunchalar: klassik va semit filologiyasiga qiziqish, j.sezar skaliger, semit tillari, iogann reyxlin, dyu belle, dante, lyuter, alisher navoiy, p.rims, g.v.ludolf, “abushqa”, tali imoniy hirotiy, fazlullaxon, ratsionalizm, g.v.leybnits, sossetti, m.litaunus, u.djons, p.s.pallas, ervas-i-panduro, i.adelung, i.fater, ibrat; mantiqiy grammatika, klod lanselo, arno, por-royal, ratsional va universal grammatika, k.f.buslaev. uygʻonish davrining boshla...

This file contains 9 pages in DOCX format (26.9 KB). To download "uygʻonish davri tilshunosligi", click the Telegram button on the left.

Tags: uygʻonish davri tilshunosligi DOCX 9 pages Free download Telegram