alisher navoiy nomidagi toshkent davlatoʻzbektili va adabiyoti universiteti

PPTX 16 pages 201.8 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 201.8 KB

File type PPTX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

слайд 1 1 аlisher navoiy nomidagi toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti маvzu: xix asrning ikkinchi yarmi - xx asr boshlarida o‘zbek adabiy tili 2 reja 1. xix asr ikkinchi yarmi - xx asr boshlarida til vaziyati. 2. muqimiy va o‘zbek adabiy tili. 3. furqat asarlarining lisoniy xususiyatlari. 4. avaz o‘tar she’riyatining tili. 5. publitsistik uslubning shakllanishi. bu davrda so‘z tanlash va ijod qilishda quyidagi manbalarga asoslanilgan: 1. adabiy til o‘zbek tilining o‘z ichki imkoniyatlari asosida yaratilgan so‘zlar hisobiga boyidi. 2. ruscha leksemalarning o‘zbekcha muqobili yoki uning o‘rniga oldindan mavjud bo‘lgan so‘zlar tavsiya etildi: geografiya – jahonnoma. stansiya – manzil, tipografiya - bosmaxona, vrach - tabib, orden - nishon. 3. rus tilidagi terminlar kalka orqali o‘zbek tiliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilingan: poxvalnaya gromata - ta’rifnoma, ambulatornaya - tabibxona, upravitel - boshqaruvchi, jeleznaya doroga - temir yo‘l, beliy sar - oq poshsho, povestka - chaqiruv qog‘ozi, shtraf - jarima puli. 4. …

2 / 16

iya, muzika, teatr, telegraf; italyancha bank, gazeta, kassa, soldat; nemischa yarmarka, shtraf, marka, kontora; fransuzcha adres, jandarm; inglizcha kerosin, vagon kabi so‘zlar qabul qilindi. 4 xix asrning ikkinchi yarmida rus tilidan o‘zlashgan so‘zlarning bir qismi aslida turkiy so‘zlardir. ular yangicha ma’no va ba’zi fonetik o‘zgarishlar bilan qabul qilingan: tyurma, tovar, stakan, karandaš, bayar, bek, bašmak, kolpak, kabluk, karaul, yarlïk va h.o. bundan tashqari, rus tilidan kirib kelgan admiral, azimut, algebra, algoritm, alkogol, arsenal, magazin, tarif, shuba so‘zlari aslida arabcha; divan, čamadān so‘zlari esa fors-tojikchadir. muqimiy (1850-1903) muqimiy tili navoiy an’anasi - eski o‘zbek adabiy tilining davomi, mumtoz adabiyotga xos badiiy uslub va grammatik shakllar aks etgan bo‘lsa-da, undan ko‘p jihatdai farq qiladi. birinchidan, so‘zlashuv uslubiga xos jihatlar ko‘p. ikkinchidan, rus tiliga doir leksik unsurlar mavjud. darhaqiqat, shoir asarlarining tili, shubhasiz, xalq tili, folklor tili hisobiga boyidi. ba’zi xalq maqollari leksik va grammatik jihatdan hech o‘zgarishsiz ishlatilgan, ayrimlari qofiya talablariga ko‘ra …

3 / 16

aholash mumkin. muqimiy asarlaridagi xalqchillikni kichraytish, erkalash kabi ma’nolarni ifoda qiluvchi so‘zlarni qo‘llashda ham ko‘rish mumkin: kokilchalari, yuzginasiga, oyginani, holagina. shoir satiralarida ba’zi so‘zlar ko‘chma ma’noda qo‘llanib, adabiy tildagi ma’no xususiyatlariga nisbatan alohida obrazlilik kasb etgan. xususan, tuxum so‘zi “qarindosh-urug‘”, jöjä “bola-chaqa”, ičkäri “xotin-qiz, ayol” ma’nosida qo‘llangan. muqimiy ijodida öpkäŋni bas, közgä bizi ilmägäy, ašï misāli tabaqda köz yašï, čaŋi čïqdï kabi frazemalar ham kuzatiladi. 6 bu davrda chet so‘zlari uchun ma’lum orfografik qoida yo‘qligidan o‘zlashmalar qanday talaffuz qilinsa, shunday yozilgan: o‘rus, kantura, zavut, cho‘t, kalaska, ishtirop, uez, do‘xtur, vog‘un va boshqalar. ruscha so‘zlarning qo‘llanish ma’nolari ham xilma-xil, jumladan, vagon so‘zi “poezd”, samovar esa “asbob”, “choyxona” kabi ma’nolarda qo‘llanilgan. bundan tashqari, muqimiy ba’zi ruscha so‘zlarga o‘zbekcha affikslarni qo‘shib yangi so‘z sifatida ishlatgan: moshinachi, zavodchi, moskovchi, tiligrafchi, purjinali. shoir ayrim so‘z va so‘z birikmalaridan esa obraz yaratish kabi ma’lum uslubiy maqsadlarda foydalangan: seychas, pojalista, durak, pashol, piyonista, zakun: tapïb mardikārini - …

4 / 16

hlatilgan: qïlmïš, bolmïš, oltïran, qïlan. shu bilan birga, izofali birikmalar ham keng qo‘llanilgan: lāfi dāniš, bemāri išq, la’li šakkar, ğunčai afgār, toyï qanbačča, zilzilai andijān, bečāri šorlik. 8 furqat (1859, qo‘qon - 1909, yorkend) lirikasidagi o‘ziga xos lisoniy jihatlar, obraz va badiiyat uyg‘unligi uning ijod uslubi, she’riy san’atlarni qo‘llash mahoratida yaqqol namoyon bo‘ladi: manam sho‘rida bulbul bo‘stonidin adashganman, yuzi gul, qomati sarvi ravonidin adashganman, dilim hajri-la qondur dilsitonidin adashganman, g‘aribi ko‘yi g‘urbat xonumonidin adashganman, va yo bir murg‘i vahshiy oshyonidin adashganman. teran mazmunning tanosib (bulbul, bo‘ston), tashbih (yuzi gulga, qomati sarvi ravonga qiyoslanishi) hamda ishtiqoq (g‘arib, g‘urbat) san’atlari bilan ziynatlangani, so‘zga beqiyos darajadagi go‘zal badiiy libos kiydirilgani ushbu obrazlardan ko‘zda tutilgan mohiyatni mukammal ifodalashda, ayniqsa, qo‘l kelgan. 9 shoir xalq ijodi uslubiga ergashib, “olim bo‘lsang, olam seniki” maqoli asosida quyidagi she’riy parchani yaratgan: kišikim ilmu fandïn bāxabardur, xalāyiqqa baqadru motabardur. shuningdek, arxaizmlar ayru, boyla, taqï, tegrü, qayu; o‘g‘uz tillariga xos …

5 / 16

orqali boshqa yеvropa tillaridan kirgan so‘zlar qo‘llangan: harbiy atamalar: adyutant, genaral, afitser, sāldat, matrās, rāta; siyosiy-diplomatik so‘zlar: kāmissiya, kānsul, duma, siezd, manifest, zabastāvka; aloqa vositalarini ifodalovchi lesemalar: tilgirāf, poštaxāna kabi. ruscha so‘zlarning asl lug‘aviy ma’nosi o‘zgargan holda ham uchraydi. masalan, muzikantning fonetik o‘zgargan varianti muzikān “muzika asboblari” ma’nosida qo‘llangan: čalïndï anda har xil muzikānlar. ayrim so‘zlar ko‘p ma’nolarda ishlatilgan: māšina - ipak ishlab chiqaradigan qurol; parovoz; pilarama singari semalarni ifodalagan. rus so‘zlari ishtirokida yangi leksema va so‘z birikmalari ham hosil qilingan: nāmerlik, zāvitchi, perivāy qïlğon. 11 shoir asarlarida leksik-semantik jarayonlar – omonim, sinonim va antonimlar kuzatiladi: yuz, ot, al, bar; el, xalq, jamāat, dost, birādar, yār, āšnā, dard, alam, javā, jabr, kulfat, savdā, ğam, yuz, čehra, bet, diydār; šādlik – g‘am, külgi – yïğï, xan – ğulām, šāh – gadā, erkäk – xatun, yaz – qïš. bundan tashqari, furqat uslubiga xos, adabiy tilda ham, so‘zlashuv tilida ham uchramaydigan yoxud juda …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "alisher navoiy nomidagi toshkent davlatoʻzbektili va adabiyoti universiteti"

слайд 1 1 аlisher navoiy nomidagi toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti маvzu: xix asrning ikkinchi yarmi - xx asr boshlarida o‘zbek adabiy tili 2 reja 1. xix asr ikkinchi yarmi - xx asr boshlarida til vaziyati. 2. muqimiy va o‘zbek adabiy tili. 3. furqat asarlarining lisoniy xususiyatlari. 4. avaz o‘tar she’riyatining tili. 5. publitsistik uslubning shakllanishi. bu davrda so‘z tanlash va ijod qilishda quyidagi manbalarga asoslanilgan: 1. adabiy til o‘zbek tilining o‘z ichki imkoniyatlari asosida yaratilgan so‘zlar hisobiga boyidi. 2. ruscha leksemalarning o‘zbekcha muqobili yoki uning o‘rniga oldindan mavjud bo‘lgan so‘zlar tavsiya etildi: geografiya – jahonnoma. stansiya – manzil, tipografiya - bosmaxona, vrach - tabib, orden - nishon. 3. rus tilidagi terminlar kalka orq...

This file contains 16 pages in PPTX format (201.8 KB). To download "alisher navoiy nomidagi toshkent davlatoʻzbektili va adabiyoti universiteti", click the Telegram button on the left.

Tags: alisher navoiy nomidagi toshken… PPTX 16 pages Free download Telegram