toshkent davlatoʻzbektili va adabiyoti universiteti mavzu: xvii asr - xix asrning birinchi yarmida o‘zbek adabiy tili

PPTX 15 pages 200.9 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 200.9 KB

File type PPTX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

слайд 1 1 аlisher navoiy nomidagi toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti маvzu: xvii asr - xix asrning birinchi yarmida o‘zbek adabiy tili 2 reja: 1. abulg‘oziy bahodirxon tarixiy asarlari tili. 2. turdi farog‘iy asarlari tili va uslubi. 3. munis xorazmiy va o‘zbek adabiy tili. 4. gulxaniy asarlarining til xususiyatlari xvii-xix asr adabiy tilini o‘rganishdagi asosiy manbalar sifatida tarixiy asarlar, tazkiralar, o‘sha davrda ijod qilgan shoirlarning ijodi diqqatga sazovordir. bunda abulg‘oziy bahodirxon, turdi, mashrab, nishotiy, munis, gulxaniy, ogahiylarning adabiy meroslari muhim manbalar hisoblanadi. xiva xoni abulg‘ozi bahodirxon hijriy 1012 (milodiy 1603)-yil rabbiyul avval oyining 15-kunida urganch shahrida tug‘ilgan. u o‘zbeklarning qo‘ng‘irot urug‘idan bo‘lgan. abulg‘ozi tarix va adabiyotni puxta egallab, davrining allomasi darajasiga ko‘tarildi. bu haqda muallifning o‘zi «shajarai turk» asarida tangri uch hunar berganligini yozadi: sipohigarlik; barcha ash’orni fahmlamaklik, arabiy va forsiy hamda turkiy lug‘atlarning ma’nosini bilmaklik; odam atodan to bu damgacha arabiston, eron, turon va mo‘g‘ulistonda o‘tgan podshohlarning …

2 / 15

mulla muhammad urganchiy tomonidan nihoyasiga еtkazilgan, qozonda rumyansev (1825), sablukov (1854). demezon (1871)lar tomonidan litografik usulda nashr ettirilgan. asarning еttidan ortiq qo‘lyozmasi mavjud. ular toshkent, sankt-peterburg va ashxobodda saqlanadi. asarda o‘z sulolasining tarixini, shuningdek, odam atodan boshlab insoniyat, xususan, turkiy xalqlar, shajaralar haqida ma’lumot berishni asosiy maqsad qilgan. 4 har ikkala asar yuzasidan a.kononov ilmiy izlanish olib borib doktorlik dissertatsiyasini yoqlaydi, ularning rus tilida tanqidiy matnlarini 1958- yilda nashr ettirdi. 1950-yilda k.yusupov “xvii asr ikkinchi yarmida xiva xonligi va abulg‘ozi” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini yoqlagan. abulg‘ozi bahodirxon tibbiyot ilmidan ham boxabar inson edi. u 1664-yilda tibbiy bilimlari va malakalarini ehtiyojmandlarga yеtkazish niyatida “manofe’ul-inson” (inson manfaatlari) asarini yozadi. uning o‘zrfa sharqshunoslik institutida saqlanadi. asarda 120dan ortiq kasalliklar haqidan ma’lumotlar taqdim etiladi. xvii-xix asrlarda yaratilgan asarlarda ikki xil an’ana mavjud edi. birinchisi, alisher navoiy ijodiga ergashish kuzatiladi. ikkinchisi. tarixiy, ta’limiy asarlar dialektlarning adabiy tilga bo‘lgan ta’siri yanada kuchayganini ko‘rish mumkin. shu jihatdan abulg‘ozi …

3 / 15

ki ijodi namunalaridan unumli foydalangan: “öksük öz kindigin özi kesär”, “on darveš bir palās ustïğa sïğar, ikki pādšāh jahānğa sïğmas”, “ït semirsä egäsini qapar” singari. asarlarda arabcha so‘zlarga nisbatan turkiy so‘zlar ko‘p o‘rinni egallagan. unda ulkan, bitmäk, ulus, yalavač, tilmač, ušaq, körklük, kent, čarlatmak, bölük kabi turkiy so‘zlar qo‘llangan. shuningdek, faqir, ināyat, avval, rubāiyāt, masnaviyāt, ğazaliyāt, saltanat; xudā, hunar, sipāhigar, dost, dušman, pādšāh, jahān singari arabiy va fors-tojikcha so‘zlar ham kuzatiladi. 6 muallif har ikki asarda onomastik (antroponimik, toponimik, etnografik) ma’lumotlar berayotgan paytda, albatta, uning etimologiyasi haqida so‘z yuritadi. masalan, «shajarayi turk» asarining ikkinchi bobida mo‘g‘ulxon zikrida mo‘g‘ul etnonimi kelib chiqishi va bu so‘zning fonetik o‘zgarishi haqida shunday deyiladi: «asl lafz mo‘g‘ul mungul turur. avomning tili kelmaslikidin bora-bora mo‘g‘ul tedilar. mungning ma’nosin barcha turk bilurlar, qayg‘u ma’nosina turur. ulning ma’nosi soda dil, ya’ni qayg‘uli soda temak bo‘lur». yoki muran gidronimi haqida shunday yozadi: «oqib boraturg‘an ulug‘ suvni turkiy tilinda soy …

4 / 15

n, jo‘nalish kelishigi -gä, -ğa, -qa kabi affikslarga ega, boshqa kelishiklarda deyarli farq yo‘q: tupraqdïn, atadïn, sizlärgä, xatğa, jahānğa, xalqqa. xarakterli xususiyat shundaki, tushum kelishigining -nï, -ni, -n affikslari ham qayd qilinadi: imāratlarïnï, tarixlärini, köčlärin (xotinlarini), kelinlärin. iii shaxs kishilik olmosh an, ular, alar, ko‘rsatish olmoshlari šul, ul, ošul, ušbu tarzida keladi. buyruq-istak maylining i shaxs ko‘pligi -alïŋ//äli affiksi bilan hosil qilingan. emdi šāh malikni aytalïŋ. yürtni büzäli tesälär. sifatdosh -qan, -ğan, -gän, ravishdosh -ïb, -ïb shart mayli -sa shakllariga ega: yutqan, aytqan, bolğan, ölgän, yarïb, izläb, toğsa, bolsa. shunday qilib, abulg‘oziy asarlarida adabiy til bilan so‘zlashuv tilini yaqinlashtirishga harakat qildi va uning asarlari adabiy tilda xalq tili unsurlarining mustahkamlanishi uchun munosib hissa bo‘lib qo‘shildi. 8 shoir turdi xvii asrda (1699 yoki 1700-yilda vafot qilgan) buxoroda yashab ijod etgan. undan 434 misradan iborat jami 18 ta she’r yеtib kelgan. shundan 397 misrasi o‘zbekcha, 37 misrasi tojik tilida yozilgan. shoir merosi …

5 / 15

, yüz, xitay, nayman, miŋ singari o‘zbek urug‘i nomlari uchraydi. 9 xalq jonli tiliga xos xususiyatlar morfologiyada ham ko‘rinadi. o‘tgan zamon fe’lining ii shaxs ko‘pligida ko‘plikning ikki marta qo‘shilishi: qoymadïŋïzlar, shahar shevalaridagidek men olmoshiga -gä affiksi qo‘shilgach, mengä tarzida talaffuz qilinishi, izlädim fe’lning shevalarda aytilganidek, istädim variantining qo‘llanishi shular jumlasidandir. qaratqich -nïŋ,-ning, -iŋ, -iŋ ko‘rsatkichlariga ega: - iŋ qo‘shimchasi qadimiy shakl: bularnïŋ aldïda bardur böriniŋ insāfi, qïlïŋ. tushum kelishigi -ni, -n,-i, chiqish kelishigi -dan, -din, jo‘nalish kelishigi -a, -ğa/-gä, -//qa/-kä qo‘shimchalari bilan ifodalangan: šahdin, nazarlardan, yüzgä, yolïğa, qïrqqa, qašïma, ašïma, tašïnï, ahvālimi, xirmānin. turdi she’rlarida g‘arbiy(o‘g‘uz) tillarning ta’sirini ham ko‘ramiz. albatta, bunda fuzuliy asarlaridan ilhomlangan bo‘lsa kerak. natijada ayrim leksemalarda ko‘pincha so‘z boshida keluvchi t tovushi d ga o‘tadi: xususan, dutdï, dun, doldï so‘zlari g‘arbiy adabiy tilning, ya’ni ozarbayjon tilining adabiy normasi asosida ishlatilgan. 10 o‘g‘uz tillariga xos jo‘nalish kelishigi -a, -ä, o‘tgan zamon fe’lining birinchi shaxs birligi -dïman, -dimän …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "toshkent davlatoʻzbektili va adabiyoti universiteti mavzu: xvii asr - xix asrning birinchi yarmida o‘zbek adabiy tili"

слайд 1 1 аlisher navoiy nomidagi toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti маvzu: xvii asr - xix asrning birinchi yarmida o‘zbek adabiy tili 2 reja: 1. abulg‘oziy bahodirxon tarixiy asarlari tili. 2. turdi farog‘iy asarlari tili va uslubi. 3. munis xorazmiy va o‘zbek adabiy tili. 4. gulxaniy asarlarining til xususiyatlari xvii-xix asr adabiy tilini o‘rganishdagi asosiy manbalar sifatida tarixiy asarlar, tazkiralar, o‘sha davrda ijod qilgan shoirlarning ijodi diqqatga sazovordir. bunda abulg‘oziy bahodirxon, turdi, mashrab, nishotiy, munis, gulxaniy, ogahiylarning adabiy meroslari muhim manbalar hisoblanadi. xiva xoni abulg‘ozi bahodirxon hijriy 1012 (milodiy 1603)-yil rabbiyul avval oyining 15-kunida urganch shahrida tug‘ilgan. u o‘zbeklarning qo‘ng‘irot urug‘idan bo‘lgan. abu...

This file contains 15 pages in PPTX format (200.9 KB). To download "toshkent davlatoʻzbektili va adabiyoti universiteti mavzu: xvii asr - xix asrning birinchi yarmida o‘zbek adabiy tili", click the Telegram button on the left.

Tags: toshkent davlatoʻzbektili va ad… PPTX 15 pages Free download Telegram