qadimgi davr tarixining o‘rganilishi

DOCX 17 pages 67.3 KB Free download

17 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 67.3 KB

File type DOCX

Pages 17

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 17

mavzu 2. o’zbekistonda qadimgi davr tarixining o’rganilishi reja: 1. “avesto” va zardushtiylik dini tarixining tarixshunosligi 2. eron ahamoniylari, yunon-makedon bosqini va ularga qarshi kurashning tarixiy adabiyotlarda yoritilishi 3. markaziy osiyo tarixiga oid qadimgi manba va yodgorliklar tarix fan sifatida qachon va qanday paydo bo’lgan? ushbu savolga javob olish uchun antik, ya’ni qadimgi manbalarga murojaat qilinadi. yozuv vujudga kelgunga qadar epik asarlar (“epos” – grekcha so’z bo’lib, “doston”, “rivoyat” va “afsona” ma’nolarini anglatadi) tarixni o’rganish uchun yagona manba hisoblangan (masalan, gomerning “iliada” va “odisseya”, markaziy osiyo xalqlarining “alpomish”, “manas” va “go’ro’g’li” dostonlari bilan birga rus bahodirlari haqidagi vladimir, muromli ilya, dobrinya nikitich, alyosha popovich kabi xalq eposlari yoki “igor polki jangnomasi”). yozuv ixtiro qilinganidan so’ng tosh yoki binolardagi bitiklar va yilnomalar eng qadimgi yozma tarix manbalari hisoblanadi. o’sha davrlardagi voqealarning guvohlari yoki zamondoshlari yozib qoldirgan manbalar, keyinchalik xattot va shoirlar tomonidan qayta-qayta ko’chirilgan yoki og’izdan-og’izga ko’chib, bizgacha yetib kelgan asarlar qadimiy …

2 / 17

sarlar yozganlar. sosoniylar davrida, ya’ni iii–vii asrlarda zardushtiylikning muqaddas kitobi – “avesto” matnlari o’rta forsiy tilga ko’chirila boshlagan vaqtlardayoq mazkur din tarixshunosligi tug’ila boshlagan edi. shuni ta’kidlash mumkinki, miloddan avvalgi i asrda yaratilgan “shahrihoyi eron”, “denkard”, “bundahishn” va “ardavirafnoma” kabi pahlaviy tilida bitilgan kitoblar hamda sharhlar avestoshunoslikning muqaddimasidir. avestoshunoslikning keyingi tadrijiy taraqqiyoti islom davriga to’g’ri keladi. xususan, ulug’ vatandoshimiz abu rayhon beruniyning “qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” kitobida “avesto” haqida qimmatli ma’lumotlar keltirilgan. beruniy davri (973–1048)da “avesto”ni bilganlar, shubhasiz, hozirgiga nisbatan ancha ko’p bo’lgan va ulug’ alloma hindistongaqilgansafarihamdaxorazmma’munakademiyasidagifaoliyatidavomida“avesto” tilini o’rgangan. bundan tashqari, beruniy davrida xorazmiy tili tamoman o’lik tilga aylanmagan edi. ba’zi tadqiqotchilar, xususan, professor jalil do’stxoh beruniyning ba’zi fikrlariga asoslanib, “avesto”ning bizga noma’lum qismlari yoki o’sha qismlar mazmuni bilan tanish bo’lgan bo’lsa kerak”, degan fikrni bildiradi. “avesto” haqida qimmatli ma’lumotlar keltirilgan asarlardan yana biri ma’sudiy (vafoti 995) qalamiga mansub “muruj az-zihab” (“oltin vodiy”)dir. mas’udiyning yozishicha, iskandar zulqarnayn istaxr shahrini o’z …

3 / 17

aqidagi kitobi bosilib chiqqan edi. shuningdek, oksford universiteti professori tomas xayd qadimgi eron adabiyoti tarixini tadqiq etish jarayonida “avesto”ni o’rgangan. tomas xayd zardushtiylik to’g’risidagi eroniy, yunoniy, rumiy va arab manbalarini o’rganib, 1700- yilda lotin tilida “qadimiy forslar, portlar (parfiyaliklar) va modliklar dini tarixi” nomli asarini chop etadi. tomas xaydning ushbukitobida zardushtiylik (mazdaparastlik)ni monoteistik, ya’ni yakkaxudolilik dini sifatida talqin qilish yunonlar o’zlarining politeistik nuqtai nazaridan qaraganlari bois yuzaga kelganligini isbotlaydi. o’z o’rnida shuni qayd etish kerakki, xviii asr yevropa avestoshunosligining shakllanishi va taraqqiyoti bosqichi hisoblanadi. anketil dyuperron faoliyati yevropa avestoshunosligini yangi bosqichga ko’tardi. u bodleankutubxonasidagi“avesto”qo’lyozmalarinio’qishmaqsadidahechkimdan yo’llanmava mablag’ olmasdan hindiston safariga otlanadi. ko’p azoblarni boshdan kechirib, pondisheri shahriga yetib boradi. dyuperron hindistonda olti yil yashab, dorobi porsiy ismli muallimdan “avesto” tilini o’rganadi. shu davr mobaynida 180 ta noyob nusxalarni qo’lga kiritadi, so’ngra parijga kelib, butun vaqtini “avesto”ni o’rganish, izoh va sharhlar yozishga sarflaydi. uch jilddan iborat parijda e’lon qilingan (1771) “zend-avesto” uning …

4 / 17

yatga ega. zero, kitobda muallif zardushtiylikning tub mohiyati, uning brahmanlik bilan umumiy jihatlarinito’g’ri aniqlagan va ishonarli dalillar asosida tushuntirib bergan. hatto muallif islom dini bilan zardushtiylik orasida umumiy jihatlar ham mavjudligiga olimlar diqqatini jalb etgan. endilikda deyarli barcha avestoshunoslar dyuperron mehnatini e’tirof etib, uning matniga suyanadilar. jumladan, silvestr de sasi, tixsen, uilyam jone va boshqalar zardushtni insoniyat beshigidagi birinchi shoir, voiz va filosof sifatida baholaydilar va uni ilm olamiga tanishtirishda dyuperronning xizmati katta ekanligini alohida qayd etadilar. masalan, silvestr de sasi sosoniylar davri qoya katibalari tilini o’rganib, “avesto”ning pahlaviy tilidagi sharhlari bilan tanishgach, dyuperron mehnatiga yuqori baho beradi. nemis olimi i. klauker dyuperronning “zend avesto” kitobini nemis tiliga tarjima qilib, 1775–1777 yillarda rigada nashr ettiradi. ko’p o’tmay, yevropa ilmiy jamoatchiligida “avesto”ga qiziqishi keskin ortadi, har tomonlama ilmiy tadqiqotlar izchil davom ettiriladi. xixasrningboshlariga kelibana shutarjima asosida qadimgi baqtriya,midiya va forslar dini tarixi, “avesto” tiliga doir bir necha ilmiy tadqiqotlar vujudga keladi. …

5 / 17

bu darajada o’rganilgan. xix asrda “avesto” g’arb filosoflarining diqqatini o’ziga jalb etadi. jumladan, g. ritterning12jildlik“filosofiyatarixi”,kechelningbirqatormaqolavanutqlarida“avesto”dagi diniy va falsafiy aqidalarini keng sharhlagan, ular mazmun hamda mundarija jihatidan qadimgi yunon mifologiyasidagi qarashlardan birmuncha boyligini alohida ta’kidlashgan. “bu, – deydi gegel, – chinakam ziyo va yaxshilik dinidir. unda ziyo zulmatga, yaxshilik zulmga qarama- qarshi qo’yiladi”. gegel zardushtiylik dinining faol, yaratuvchi, kurashchan, elni farovon, yurtni obod qiluvchi dindorning tomondori ekanligini alohida uqtiradi va zardushtni bu sohada “reformator” deb ataydi. avestoshunoslik tarixida fransuz tilshunos olimi a. byurnufning “yasnaga sharh”lar kitobi yangi bir bosqich bo’ladi. u dyuperron ishini davom ettirib, “avesto” tilining leksik va grammatikxususiyatlarinihiylapuxtao’rganadihamdabehistunvapersepolbitiklaridayozilgan til bilan qadimgi hind vedalarini qiyosiy-tipologik jihatdan tahlil qiladi. natijada, ushbu olim yodgorlik leksik qatlamini aniqlashda yangi bir bosqichni boshlab beradi. shuningdek, s. vendeshman o’ziningmashhur “zardushtiylik tajribalari” nomli tadqiqotida mitrava ardvissura anahita haqidagi miflarni hind eposi bilan solishtirar ekan, byurnufning qiyosiy-tipologik usuli naqadar ilmiy asoslanganligini yana bir bor ta’kidlagan. shunday qilib, …

Want to read more?

Download all 17 pages for free via Telegram.

Download full file

About "qadimgi davr tarixining o‘rganilishi"

mavzu 2. o’zbekistonda qadimgi davr tarixining o’rganilishi reja: 1. “avesto” va zardushtiylik dini tarixining tarixshunosligi 2. eron ahamoniylari, yunon-makedon bosqini va ularga qarshi kurashning tarixiy adabiyotlarda yoritilishi 3. markaziy osiyo tarixiga oid qadimgi manba va yodgorliklar tarix fan sifatida qachon va qanday paydo bo’lgan? ushbu savolga javob olish uchun antik, ya’ni qadimgi manbalarga murojaat qilinadi. yozuv vujudga kelgunga qadar epik asarlar (“epos” – grekcha so’z bo’lib, “doston”, “rivoyat” va “afsona” ma’nolarini anglatadi) tarixni o’rganish uchun yagona manba hisoblangan (masalan, gomerning “iliada” va “odisseya”, markaziy osiyo xalqlarining “alpomish”, “manas” va “go’ro’g’li” dostonlari bilan birga rus bahodirlari haqidagi vladimir, muromli ilya, dobrinya nikiti...

This file contains 17 pages in DOCX format (67.3 KB). To download "qadimgi davr tarixining o‘rganilishi", click the Telegram button on the left.

Tags: qadimgi davr tarixining o‘rgani… DOCX 17 pages Free download Telegram