prognozlash usullari

PDF 9 pages 267.0 KB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 267.0 KB

File type PDF

Pages 9

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

ўзбкистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги mavzu-9. ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni prognozlash usullari 9.1. prognozlash usullarining klassifikatsiyasi prognostikaning fan sifatida gurkirab rivojlanishi oxirgi o‘n yillikda o‘z axamiyatiga ko‘ra, teng baholi bo‘lmagan ko‘plab prognozlashtirish usullari, jarayonlari, yo‘llari, tadbirlarining vujudga kelishiga olib keldi. ularning aniq bir tizimga solinganligi keyinchalik kam baholangan va qo‘rama usullar bilan prognostika instrumentariyasi kengayishiga sabab bo‘ldi. 9.1-chizma. prognozlash usullarining klassifikatsiyasi. hozirda, olimlarning baholashiga ko‘ra, prognozlashning 150 dan ortiq usullari mavjud. biroq amaliyotda asosiylari sifatida ularning 15-20 tasidan foydalaniladi (9.1- chizma). prognozlash usullari klassifikatsiyasini batafsil ko‘rib chiqishdan oldin, «usul» yoki «iqtisodiy va ijtimoiy prognozlash usullari» tushunchasini aniqlab olish kerak. prognozlash usuli deganda retrospektiv ma’lumotlar, ekzogen (tashqi) va endogen (ichki) aloqalar, prognozlash ob’ekti, shuningdek, ko‘rilayotgan hodisa yoki jarayon doirasida ularning o‘lchovlarini tahlil qilish asosida ob’ektning senariylar tuzish “delfi” usuli eksponen- sial silliqlash imitatsi- yaviy intervyu komissiya- lar usuli tahliliy usullar g’oyani jamoaviy generasiyala sh usuli eng kichik kvadratlar balansli sirpanuvc- …

2 / 9

in, uchinchisi - ishonchli axborot olish usuli hisoblanadi. formalizatsiya darajasiga qarab iqtisodiy prognozlashtirish usullarining intuitiv va formalizatsionga bo‘lish mumkin. prognozlashni intuitiv usullari ob’ektni murakkabligiga ko‘ra, ko‘plab omillarni hisobga olish mumkin bo‘lmagan hollarda ishlatiladi. bu holda ekspertlar bahosidan foydalaniladi. bunda individual va jamoaviy ekspert baholari farqlanadi. individual ekspert baholar tarkibiga: «intervyu» usuli - bunda ekspertning «savol-javob» mutaxassisi bilan bevosita aloqasi amalga oshiriladi; tahlil qilish usuli - bunda qandaydir prognoz qilinayotgan vaziyatning logistik tahlili amalga oshiriladi, tahliliy yozma hisobotlar tuziladi; ssenariy yozish usuli – u turli sharoitlarda vaqt o‘tishi bilan hodisa yoki jarayonni mantiqani aniqlashga asoslanadi. jamoaviy ekspert baholari usullari o‘z ichiga «komissiya», «g‘oyalar jamoaviy generatsiyasi», «delfi», matritsa usullarini oladi. bu usullar guruxi shunga asoslanganki, jamoaviy fikrlash jarayonida, birinchidan, natijalar to‘griligi yuqoriroq va ikkinchidan, ekspertlarni individual mustaqil baxolarni ishlab chiqishda kam xollarda ashyoviy goyalar kelishi mumkin. formalizatsion usullar guruhiga ekstrapolyasiya va modellashtirish kiradi. birinchi guruhga eng kichik kvadratlar usuli, eksponensial tekislash usuli, …

3 / 9

sislarning individual fikrlashini namoyon qiladi hamda mutaxassis tajribasi mobilizatsiya va intuitsiyaga asoslangan. ekspert baholash usuli ob’ektlar va muammolarni tahlil qilishda, ularning taraqqiyoti to‘liq yoki qisman matematik shakllantirishga to‘g‘ri kelmaydigan, ya’ni adekvang (o‘xshash, to‘g‘rilangan) modelni ishlab chiqish qiyin bo‘lgan xollarda ishlatiladi. prognozlashda qo‘llaniladigan ekspert baxolash usuli individual va kollektivga bo‘linadi. individual ekspert usuli, sohalari bir-biriga boglanmagan ekspert mutaxassis fikrlaridan foydalanishga asoslangan. ko‘pincha prognozni shakllantirishda quyidagi ikki usul qo‘llaniladi: 1. intervyu. 2. analitik-ekspert baholash. intervyu usuli prognoz qiluvchining ekspert bilan bo‘ladigan suhbatini taxmin qiladi. shundan kelib chiqqan holda suhbat davomida prognoz qiluvchi oldindan ishlab chiqilgan dasturlar asosida ekspert oldiga ob’ektning perspektiv taraqqiyotiga nisbatan savollar qo‘yadi. bunday baholashning muvaffaqiyati muhim darajada intervyu olinayotgan ekspert mahoratiga, uning eng fundamental savollarga tez va turli - tuman xulosalar berishiga bog‘liq. analitik-ekspert baxolash tahlil qilishga intilish ustidan uzoq va sinchiklab mustaqil ishlashni, prognozlanayotgan ob’ektning taraqqiyot yo‘li va xolatini baxolashni taxmin qiladi. bu usul ekspertga prognozlanayotgan ob’ekt bo‘yicha …

4 / 9

ini aniqlash prinsipiga asoslangan jamoaviy-ekspert baholash usulidan foydalanish mumkin. bu usullarni qo‘llash asosida ekspertning o‘rganayotgan muammoni muhimligi va ahamiyatliligini yetarli darajada baholash gepotezasi, ma’lum bir yo‘nalishdagi perspektiv taraqqiyoti, u yoki bu voqeaning yuzaga kelishi, prognoz ob’ekti taraqqiyotida maqsadli ma’lum bir muqobil yo‘lni tanlash gepotezasi yotadi. hozirgi vaqtda maxsus hay’at a’zolarining ishlashiga asoslangan ekspert usullari keng tarqalgan bo‘lib, ekspert guruhlari «dumaloq stol atrofida» u yoki bu muammoni hal qilishda bir qarorga kelish maqsadida munozara qilib, bir fikrga kelishadi. haqiqatdan ham ekspert jamoasi yordami bilan prognozlashni shakllantirishda asosiy masalalar quyidagilardir: - malakali ekspert guruhlarini shakllantirish; - ekspertizalarni tayyorlash va o‘tkazish; - olingan hujjatlar asosida statistik hisoblashlar o‘tkazish. anketalarda saqlangan, ko‘p sonli kiymatlar ko‘rinishida berilgan, ekspert baholash natijasini statistik baholash va ularning ishonchlilik chegaralari, ekspertlar fikrlari kelishuvini statistik baholash aniqlanadi. prognozlanayotgan kattaliklarning o‘rtacha ahamiyati quyidagi formula orqali aniqlanadi. 𝐵 = ∑ 𝐵𝑖 𝑛⁄ 𝑛 𝑖=1 bu erda: bj – tarafidan berilgan prognozlanayotgan kattalikning …

5 / 9

chi konkordatsiya koeffitsienti hisoblanadi. 9.3. prognozlashtirishda ekstropolyasiya usuli ekstrapolyasiya yordamida jarayonlar yuzaga kelishida, odatda, u yoki bu ko‘p miqdoriy ob’ekt tavsifi statistik tendensiyalarini yigishda, o‘zgarish nuqtasidan boshlanadi. ekstrapolyasiya usullari eng ko‘p tarqalgan va barcha prognozlash usullari orasida nisbatan ko‘p ishlab chiqilgan usullardan hisoblanadi. bu usullar yordamida katta sistemalarning parametrlari, iqtisodiy, ilmiy va ishlab chiqarish potensialining miqdoriy tavsiflari, ilmiy-texnik taraqiyotning natijaviyligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar, sistemalar ichidagi va boshqa shunga o‘xshash tavsiflarning nisbatlari ekstrapolyasiya qilinadi. ekstrapolyasiya usulining maqsadi quyidagicha hisoblanadi: prognozlash ob’ektini xarakterlovchi o‘tgan davrga nisbati, tadbiq qilish qonuniyatlari aniqlanadi va mos xolda bu ma’lumotlarning o‘sish potensiallari to‘grisidagi statistiq ma’lumotlarni tahlil qilish, so‘ngra tashqi muxitda emperik yoki dinamik qatorda bo‘lgan prognozlovchi kattaliklarning qiymatlari aniqlanadi. ekstrapolyasiya usuli vaqt qatorlaridagi boglanish ko‘prok, ya’ni ekstrapolyasiya qilishning tarqalgan soxalari aniqlangan hollarda qo‘llaniladi. birlamchi tahlil o‘tkazishdan so‘ng to‘gri ekstrapolyasiya jarayoniga o‘tkazamiz. egri chiziqli shakli va uning parametr qiymatlarini bilgan xolda, emperik ma’lumotlar tashqarisida ya’ni, kelajak davriga to‘gri keluvchi …

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "prognozlash usullari"

ўзбкистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги mavzu-9. ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni prognozlash usullari 9.1. prognozlash usullarining klassifikatsiyasi prognostikaning fan sifatida gurkirab rivojlanishi oxirgi o‘n yillikda o‘z axamiyatiga ko‘ra, teng baholi bo‘lmagan ko‘plab prognozlashtirish usullari, jarayonlari, yo‘llari, tadbirlarining vujudga kelishiga olib keldi. ularning aniq bir tizimga solinganligi keyinchalik kam baholangan va qo‘rama usullar bilan prognostika instrumentariyasi kengayishiga sabab bo‘ldi. 9.1-chizma. prognozlash usullarining klassifikatsiyasi. hozirda, olimlarning baholashiga ko‘ra, prognozlashning 150 dan ortiq usullari mavjud. biroq amaliyotda asosiylari sifatida ularning 15-20 tasidan foydalaniladi (9.1- chizma). prognozlash usullari klassifik...

This file contains 9 pages in PDF format (267.0 KB). To download "prognozlash usullari", click the Telegram button on the left.

Tags: prognozlash usullari PDF 9 pages Free download Telegram